Qarmarit nədir?

Əgər vaxtaşırı yanaq sümüklərinizin dərinliklərində şiddətli təzyiq, ağrı və bununla yanaşı davamlı burun tutulması hiss etmisinizsə, böyük ehtimalla Qarmarit (tibbi ədəbiyyatda maksilyar sinusit və ya xalq arasında qaymorit kimi də tanınır) problemi ilə qarşılaşmısınız.

Qarmarit, yanaqların dərhal arxasında yerləşən hava ilə dolu boşluqların (sinusların) iltihablanması nəticəsində yaranan geniş yayılmış və olduqca narahatedici bir vəziyyətdir.

Qarmarit xəstəliyini tam anlamaq üçün ilk növbədə insan üzünün anatomiyasına qısa bir nəzər salmaq faydalıdır.

İnsan kəlləsində dörd cüt paranasal sinus var – bunlar alının, burun sümüklərinin, yanaqların və gözlərin arxasında yerləşən içi boş, hava ilə dolu boşluqlardır.

Bunların ən böyüyü burnun hər iki tərəfində, yanaq sümüklərinin içərisində yerləşən maksilyar sinuslardır (yuxarı çənə cibləri).

Normal və sağlam şərtlərdə bu sinuslar nazik bir selik (selikli qişa) təbəqəsi ifraz edir. Bu selik həyati bir məqsədə xidmət edir: havadan gələn tozu, kiri, çirkləndiriciləri və mikrobları tutur, onları burun yollarınızdan təmizləyərək boğazınızın arxasına yönləndirir və oradan da mədəyə gedərək zərərsizləşdirilməsini təmin edir.

Qarmarit, maksilyar sinusları örtən selikli qişalar iltihablandıqda və şişdikdə baş verir. Bu iltihablanma seliyin burun boşluğuna axmasına imkan verən kiçik dəlikləri (ostiumları) bağlayır. Selik xaric ola bilmədikdə, yanaq boşluqlarının içərisində toplanmağa başlayır.

Bu vəziyyət bakteriya və ya göbələklərin sürətlə çoxalması üçün ideal olan nəm, qaranlıq və qapalı bir mühit yaradır. Nəticədə isə qarmarit üçün xarakterik olan ağrılı təzyiq, tıxanma və infeksiya meydana gəlir.

Simptomların davametmə müddətindən asılı olaraq, həkimlər bu vəziyyəti adətən üç əsas növə bölürlər:

Kəskin Qarmarit: 4 həftəyə qədər davam edir və adətən adi soyuqdəymə kimi viral bir infeksiya nəticəsində qəfil başlayır.
Yarımkəskin Qarmarit: 4-12 həftə arası davam edir. Çox vaxt kəskin mərhələnin tam sağalmadığı və iltihabın təmizlənməkdə çətinlik çəkdiyi keçid dövrünü təmsil edir.
Xroniki Qarmarit: Dərman müalicəsinə baxmayaraq 12 həftədən çox (bəzən aylarla və ya illərlə) davam edir. Adətən anatomik problemlər, davamlı allergiyalar və ya dərinləşmiş infeksiyalar nəticəsində yaranır.

Qarmaritin Əsas Yaranma Səbəbləri

Qarmarit nadir hallarda təkbaşına ortaya çıxan bir problemdir; əksər hallarda başqa bir sağlamlıq probleminin (məsələn, infeksiya və ya allergiya) fəsadı kimi yaranır.

İltihabı nəyin tətiklədiyini başa düşmək sizə və həkiminizə ən təsirli müalicə planını seçməyə kömək edəcəkdir.

1. Virus İnfeksiyaları

Kəskin qarmarit hallarının böyük əksəriyyəti sadə bir viral tənəffüs yolu infeksiyası ilə başlayır. Soyuqdəymə və ya qripə yoluxduğunuz zaman, virus yuxarı tənəffüs yollarının selikli qişasına hücum edərək burun və sinus membranlarınızın şişməsinə səbəb olur. Bu şişkinlik drenaj (axıntı) yollarını bağlayaraq birbaşa qarmaritin yaranmasına gətirib çıxarır.

2. Bakterial İnfeksiyalar

Viruslar əksər sinus problemlərini başlatsa da, bakteriyalar vəziyyətdən sürətlə istifadə edərək prosesi ağırlaşdıra bilər.

Əgər selik maksilyar sinuslarda çox uzun müddət qalarsa, tənəffüs yollarında təbii olaraq mövcud olan bakteriyalar (məsələn, Streptococcus pneumoniae və ya Haemophilus influenzae) sürətlə çoxala bilər.

Simptomlarınız bir həftədən sonra pisləşirsə və ya 10 gündən çox davam edirsə, çox güman ki, işə bakterial infeksiya qarışıb.

3. Allergiyalar (Allergik Rinit)

Mövsümi və ya ilboyu davam edən allergiyadan (məsələn, polen, ev tozu gənələri və ya heyvan tükü) əziyyət çəkən insanlarda immun sistemi havadakı hissəciklərə həddindən artıq reaksiya verir.

Bu allergik reaksiya burun yollarında xroniki şişkinliyə və həddindən artıq selik ifrazına səbəb olur ki, bu da tez-tez maksilyar sinusların tıxanması və qarmaritlə nəticələnir.

4. Stomatoloji (Diş) Problemləri

Yuxarı çənədəki azı dişlərinin kökləri maksilyar sinusların döşəməsinin düz altında yerləşdiyinə (və bəzən hətta sinusun içinə doğru uzandığına) görə diş sağlamlığı sinus sağlamlığı ilə çox sıx bağlıdır.

Müalicə olunmamış diş infeksiyası, diş əti absesi və ya hətta diş çəkimi zamanı yaranan fəsadlar bakteriyaların birbaşa yuxarıya, sinus boşluğuna yayılmasına imkan verə bilər. Bu isə spesifik və çox vaxt ağızda pis qoxu yaradan odontogen qarmarit adlanan vəziyyətə səbəb olur.

5. Anatomik Problemlər

Bəzən burnun fiziki quruluşu insanı təkrarlanan sinus tıxanıqlığına meylli edir. Əsas anatomik səbəblərə aşağıdakılar daxildir:

Burun çəpəri əyriliyi (Deviasiya): Burun dəliklərini ayıran qığırdaq divarının bir tərəfə əyilməsi maksilyar sinuslardan birinin axıntı yolunu daraldır.
Burun polipləri: Burun yollarının selikli qişasında yaranan və sinus dəliklərini fiziki olaraq bağlaya bilən kiçik, xoşxassəli (xərçəng olmayan) ət xallarıdır.

Qarmaritin simptomlarının tanınması

Maksilyar sinuslar yanaqlarda yerləşdiyinə görə, qarmaritin simptomları əsasən üzün orta və aşağı hissələrində lokallaşır.

Qarmarit adi soyuqdəymə ilə bəzi ortaq əlamətləri paylaşsa da, adətən aşağıdakı xarakterik simptomlarla özünü büruzə verir:

Üz Ağrısı və Təzyiq: Gözlərin dərhal altında, yanaq sümükləri üzərində dərin, küt bir ağrı. Bu ağrı adətən önə doğru əyildikdə, uzandıqda və ya qida çeynədikdə daha da şiddətlənir.
Burun Tutulması (Tıxanıqlıq): İnsanı yalnız ağızdan nəfəs almağa məcbur edən dərin bir tıxanıqlıq və nəfəsalma çətinliyi.
Qatı, Rəngli İfrazat: Yeni başlayan soyuqdəymənin şəffaf və axıcı seliyindən fərqli olaraq, qarmarit tez-tez qatı, sarı və ya yaşılımtıl burun axıntısı yaradır. Bu ifrazat həmçinin boğazın arxasına doğru da axa bilər (geniz axıntısı), bu isə öskürəyə səbəb olur.
Diş Ağrısı: Sinus döşəməsinin yuxarı diş köklərinə yaxınlığı səbəbindən qarmaritin yuxarı çənədə diş ağrısına bənzəyən “yansıyan” ağrıya səbəb olması çox yayılmış bir haldır. Xəstələr çox vaxt problemi diş həkimi ilə həll etməyə çalışırlar.
İybilmə və Dadbilmənin Zəifləməsi: Burun boşluğundakı ciddi şişkinlik qoxu molekullarının olfaktor (qoxu) reseptorlarına çatmasının qarşısını alır.
Ağızdan Pis Qoxu (Halitoz): Tıxanmış sinuslarda sıxışıb qalan selikdə çoxalan bakteriyalar nəfəsinizə təsir edən xoşagəlməz qoxular yarada bilər.
Yorğunluq və Hərarət: Bədəniniz lokallaşmış infeksiya və iltihabla mübarizə apardığı üçün enerjinizin tamamilə tükəndiyini hiss edə bilərsiniz. Bəzi hallarda yüngül və ya orta dərəcəli qızdırma müşahidə olunur.

Qarmarit necə diaqnoz edilir?

Əgər özünüzdə qarmarit olduğundan şübhələnirsinizsə, ümumi terapevtə və ya Qulaq, Burun, Boğaz (LOR) mütəxəssisinə müraciət etmək mütləqdir. Diaqnoz adətən xəstənin tibbi tarixçəsinin toplanması və fiziki müayinənin birləşməsindən ibarətdir.

Həkiminiz vəziyyətin kəskin və ya xroniki olduğunu müəyyən etmək üçün simptomlarınızın nə qədər müddətdir davam etdiyini soruşacaq.

Fiziki müayinə zamanı həssaslığı yoxlamaq üçün yanaq sümüklərinizə yumşaq bir şəkildə basa bilər.

Həmçinin, şişkinlik, polip və ya irinli axıntı olub-olmadığını yoxlamaq üçün işıqlı bir alətlə burun yollarınızın içinə baxacaq.

Xroniki və ya tez-tez təkrarlanan qarmarit hallarında həkiminiz daha dərin diaqnostik testlər tövsiyə edə bilər:

Burun Endoskopiyası: Ucunda kiçik kamera olan nazik, elastik bir boru (endoskop) burun yollarınıza yerləşdirilir. Bu, həkimə sinus dəliklərinin dəqiq, böyüdülmüş görüntüsünü əldə etməyə imkan verir.
Radioloji Müayinələr (KT): Sinusların Kompüter Tomoqrafiyası (KT) dərin tıxanmaları, struktur anomaliyalarını və ya standart müayinə zamanı görünməyən xroniki iltihabın dəqiq dərəcəsini aşkar edə bilir.
Allergiya Testləri: Əgər problemin kökündə allergiyanın dayandığı düşünülürsə, dəri və ya qan testləri ilə spesifik tətikləyicilər müəyyən edilə bilər.

Qarmarit üçün effektiv müalicə üsulları

Qarmarit müalicəsinin əsas məqsədi iltihabı azaltmaq, burun yollarının drenajını (axıntısını) təmin etmək, infeksiyanı aradan qaldırmaq və ağrını yüngülləşdirməkdir.

Seçiləcək spesifik müalicə yanaşması vəziyyətinizin viral, bakterial və ya xroniki olmasından asılıdır.

1. Reseptsiz (OTC) Dərmanlar

Viral infeksiya nəticəsində yaranan yüngül, kəskin hallar üçün əsas tibbi diqqət simptomların idarə edilməsinə yönəlir:

Dekonjestanlar: Burun spreyləri (ksilometazolin və s.) və ya həblər şəklində olan bu dərmanlar burun yollarındakı şişkinliyi sürətlə azaldır. Qeyd: Dekonjestan burun spreylərindən ardıcıl olaraq 3-5 gündən artıq istifadə edilməməlidir. Əks halda, burun asılılığı yaradır və tıxanıqlığı daha da pisləşdirir (“rebound effekti”).
Ağrıkəsicilər: İbuprofen, parasetamol və ya naproksen kimi preparatlar sinus təzyiqi ilə əlaqəli üz ağrısını, baş və diş ağrılarını yüngülləşdirə bilər.
Antihistaminlər: Yalnız qarmaritinizin əsas səbəbi allergik reaksiyadırsa tövsiyə olunur. Çünki qeyri-allergik hallarda antihistaminlər seliyi qurudub daha da qatılaşdıra və sinusdan çıxmasını zorlaşdıra bilər.

2. Reseptli dərmanlar

Əgər simptomlarınız 10 gündən çox davam edərsə, yaxşılaşdıqdan sonra yenidən pisləşərsə və ya yüksək hərarət və şiddətli ağrı ilə müşayiət olunarsa, həkiminiz reseptli dərmanlara müraciət edəcəkdir:

Kortikosteroid Burun Spreyləri: Reseptlə satılan bu steroid spreylər iltihabı əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq və burun poliplərini kiçiltmək üçün mükəmməldir. Xroniki qarmarit üçün ən təsirli ilkin müalicələrdən biri hesab olunur.
Antibiotiklər: Həkim infeksiyanın bakterial olduğunu təsdiqləyərsə, müvafiq antibiotik kursu (məsələn, Amoksisillin və ya başqa qrup) təyin edəcək. Bir neçə gün sonra özünüzü yaxşı hiss etməyə başlasanız belə, antibiotik kursunu sonuna qədər bitirmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Yarımçıq buraxılmış müalicə bakteriyaların dirənc (rezistentlik) qazanmasına və xəstəliyin daha ağır formada geri dönməsinə səbəb olur.

3. Cərrahi Müdaxilələr

Dərman müalicəsinə cavab verməyən xroniki qarmariti olan xəstələr və ya ciddi anatomik tıxanmaları (məsələn, kəskin çəpər əyriliyi və ya böyük poliplər) olan şəxslər üçün cərrahiyyə ən yaxşı seçim ola bilər.

FESS (Funksional Endoskopik Sinus Cərrahiyyəsi) – LOR cərrahının tıxanmaları aradan qaldırmaq, maksilyar sinusların təbii drenaj yollarını genişləndirmək və normal hava axınını bərpa etmək üçün kiçik alətlərdən istifadə etdiyi, kəsiksiz və minimal invaziv (zədələyici) bir prosedurdur. Xəstələr adətən qısa müddət ərzində normal həyatlarına qayıdırlar.

Ev şəraitində təbii üsullar və həyat tərzi

Tibbi müalicələr xəstəliyin kök səbəbini hədəf alsa da, ev şəraitində tətbiq edəcəyiniz bəzi təbii üsullar qarmaritin ağrılı simptomlarını əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirməyə kömək edə bilər:

Duzlu Su ilə (Salin) Yuma: Xüsusi “Neti pot” qabından və ya steril dəniz suyu spreylərindən istifadə edərək burun yollarını yumaq qatı seliyi, allergenləri və iltihab artıqlarını fiziki olaraq təmizləməyin ən təsirli yollarından biridir. Diqqət: Yuma üçün həmişə aptekdən alınmış steril məhluldan və ya əvvəlcədən qaynadılıb soyudulmuş sudan istifadə edin; birbaşa kran suyundan istifadə etmək təhlükəlidir.
Buxar Terapiyası: İsti buxar almaq qatılaşmış seliyi yumşaltmağa kömək edir. İsti duş qəbul edə bilər və ya başınıza bir dəsmal örtərək içində isti su olan qabın üzərinə əyilə bilərsiniz (suya bir neçə damla evkalipt və ya nanə yağı əlavə etmək effekti artıra bilər).
İsti Kompreslər: Burnunuzun, yanaqlarınızın və gözlərinizin üzərinə ilıq, nəm dəsmal qoymaq üz nahiyəsindəki ağrıları sakitləşdirə və sinus drenajını təşviq edə bilər.
Bol Maye Qəbulu: Gündəlik kifayət qədər su, bitki çayları və isti bulyonlar içmək bədəninizi nəmli saxlayır. Bu, bədəndəki seliyin təbii yolla durulaşmasına və sinuslardan daha asan axmasına şərait yaradır.

Tez-tez verilən suallar

1. Qarmarit xəstəliyi ailə üzvlərinə və ya başqalarına yoluxucudurmu?

Qarmarit özü (sinusların iltihablanması prosesi) yoluxucu deyil. Bununla belə, qarmaritinizə səbəb olan ilkin viral infeksiya (məsələn, qrip və ya soyuqdəymə virusu) başqalarına keçə bilər. Əgər qarmaritiniz bakteriya, allergiya və ya diş problemi səbəbindən yaranıbsa, bu hal heç bir şəkildə başqasına yoluxa bilməz.

2. Ev şəraitində qarmarit xəstəliyinin təbii yollarla tam müalicəsi mümkündürmü?

Duzlu su ilə yuma və buxar vannası kimi ev müalicələri simptomlar üçün mükəmməl müvəqqəti rahatlıq təmin etsə də, xüsusilə xroniki və ya bakterial qarmariti təkbaşına sağalda bilmirlər. Uzunmüddətli hallar dərin iltihab, struktur tıxanmaları və ya hədəflənmiş tibbi müdaxilə (antibiotik və ya prosedur) tələb edən bakterial ocaqlarla əlaqəli olduğu üçün mütləq həkim nəzarəti lazımdır.

3. Qarmarit zamanı baş ağrısı və diş ağrısı niyə bu qədər şiddətli olur?

Sizin maksilyar sinuslarınız əsasən yanaqlarınızda yerləşən “boş fincanlara” bənzəyir və yuxarı dişlərinizin köklərinə çox yaxındır. Sinusların içi iltihablı maye ilə dolduqda, bu, ətrafdakı sümüklərə və sinirlərə böyük bir təzyiq göstərir. Önə doğru əyildikdə isə içəridəki mayenin ağırlığı birbaşa sinusun ön divarına və diş köklərinə yönəldiyi üçün ağrı ani şəkildə kəskinləşir.

4. Kəskin və xroniki qarmarit arasında əsas fərq nədir?

Əsas fərq vəziyyətin davametmə müddəti və kök səbəbidir. Kəskin qarmarit adətən soyuqdəymədən sonra qəfil başlayır və müvafiq baxımla 2-4 həftə ərzində tamamilə keçib gedir. Xroniki qarmarit isə 12 həftədən çox davam edir, tez-tez təkrarlanır və adətən burun çəpəri əyriliyi, davamlı allergiyalar və ya immunitet problemləri kimi daha dərin amillərə əsaslanır.

5. Müalicə olunmayan qarmarit hansı ağırlaşmalara səbəb ola bilər?

Baxmayaraq ki, nadirdir, lakin müalicə olunmayan və şiddətlənən qarmarit infeksiyası sinus boşluqlarından kənara yayıla bilər. Bu, sümük infeksiyalarına, gözətrafı toxumaların iltihabına (orbital sellülit) və çox nadir hallarda infeksiyanın beyin qişalarına çataraq meningitə səbəb olması ilə nəticələnə bilər. Buna görə də davamlı simptomlara laqeyd yanaşmaq olmaz.

Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin. Dəqiq diaqnoz və sizə özəl müalicə planı əldə etmək üçün LOR (Qulaq, Burun, Boğaz) mütəxəssisinə müraciət edin və ya qəbuluna yazılın.