Prolaktin hormonu bədənimizdə süd istehsalından tutmuş reproduktiv sağlamlığa qədər bir çox prosesə təsir edən vacib hormonlardan biridir.
Aybaşı dövrünüz pozulubsa, döşdən süd axıntısı görürsünüzsə, uşaq sahibi ola bilmirsinizsə və ya kişilərdə cinsi istək azalıbsa, həkim çox güman ki, sizə prolaktin analizi təyin edəcək.
Nəticənin yüksək çıxması adətən həyəcan yaradır, lakin çox vaxt bu vəziyyət yaxşı müalicə olunur və ciddi bir xəstəliyin əlaməti olmur.
Prolaktin hormonu nədir?
Prolaktin beyinin əsasında yerləşən, noxud boyda hipofiz vəzi tərəfindən istehsal olunan hormondur. Hipofiz bədənin “idarəetmə mərkəzi” sayılır, çünki bir çox digər vəzlərin işini tənzimləyir.
Prolaktinin ən məlum funksiyası hamiləlikdən sonra süd istehsalını (laktasiyanı) başlatmaq və davam etdirməkdir. Hamiləlik zamanı onun səviyyəsi təbii olaraq artır, döşləri südəmizdirməyə hazırlayır. Doğuşdan sonra isə körpənin əmməsi prolaktin ifrazını stimullaşdırır.
Prolaktin yalnız qadınlarda deyil, kişilərdə də mövcuddur. Burada onun rolu daha az öyrənilib, lakin cinsi hormonların (qadınlarda estrogen, kişilərdə testosteron) balansına, immun sistemə və maddələr mübadiləsinə təsir etdiyi məlumdur.
Prolaktin hormonu neçə olmalıdır?
Norma göstəriciləri laboratoriyadan və istifadə olunan cihazdan asılı olaraq bir qədər fərqlənir. Nəticə vərəqəsində həmin laboratoriyanın referens (norma) aralığı mütləq göstərilir və nəticəni ona görə qiymətləndirmək lazımdır.
Ümumi təxmini göstəricilər belədir:
| Qrup | Təxmini norma (ng/ml) |
|---|---|
| Hamilə olmayan qadınlar | 4–25 |
| Kişilər | 2–18 |
| Hamiləlik (son trimestr) | 100–400 və daha yüksək ola bilər |
Bəzi laboratoriyalar nəticəni mIU/L ilə verir. Təxmini çevirmə üçün 1 ng/ml təqribən 21 mIU/L-ə bərabərdir.
Prolaktin gün ərzində dəyişir: yuxu zamanı və oyanandan sonrakı ilk saatlarda daha yüksək olur. Buna görə analizin düzgün vaxtda və düzgün hazırlıqla verilməsi vacibdir.
Prolaktin hormonu nə vaxt yüksəlir? (Hiperprolaktinemiya)
Qanda prolaktinin normadan yüksək olmasına hiperprolaktinemiya deyilir.
Səbəblər üç qrupa bölünür.
1. Fizioloji (təbii) səbəblər
Bunlar xəstəlik deyil, bədənin normal reaksiyasıdır:
- Hamiləlik və südəmizdirmə dövrü
- Stress, güclü həyəcan
- Ağır fiziki yüklənmə
- Yuxu və cinsi əlaqədən sonrakı qısa müddət
- Döş məmələrinin stimullaşdırılması
- Zülalla zəngin qidadan sonrakı dövr
2. Patoloji (xəstəliklə bağlı) səbəblər
- Prolaktinoma. Hipofizdə prolaktin istehsal edən xoşxassəli (xərçəng olmayan) şişdir. Ölçüsü 10 mm-dən kiçik olanlara mikroadenoma, daha böyüklərinə makroadenoma deyilir. Hiperprolaktinemiyanın ən tez-tez rast gəlinən xəstəlik səbəbidir.
- Hipotireoz. Qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi prolaktin ifrazını artıra bilər.
- Böyrək çatışmazlığı və qaraciyər xəstəlikləri.
- Polikistik yumurtalıq sindromu (PKYS). Bəzi hallarda prolaktin yüngül yüksək ola bilər.
- Hipofiz saplağının sıxılması. Hipofizin yaxınlığındakı başqa şişlər dopaminin hipofizə çatmasına mane ola bilər.
- Sinə qəfəsinin travması və ya zona (herpes zoster). Sinir mənşəli stimullaşdırma yarada bilər.
3. Dərmanlar
Bir sıra dərmanlar prolaktini yüksəldə bilər:
- Bəzi psixiatrik dərmanlar (antipsixotiklər, bəzi antidepressantlar)
- Mədə-bağırsaq dərmanları (metoklopramid, domperidon)
- Bəzi təzyiq dərmanları (məsələn, verapamil)
- Estrogen tərkibli kontraseptivlər
- Bəzi ağrıkəsicilər (opioidlər)
Vacib: Belə dərmanı qəbul edirsinizsə, onu özbaşına dayandırmayın. Dərmanı təyin edən həkimlə məsləhətləşin.
Makroprolaktinemiya: “yalançı” yüksəklik
Bəzən prolaktin molekulları qanda iri komplekslər əmələ gətirir. Bu forma (makroprolaktin) analizdə yüksək görünür, lakin bioloji cəhətdən demək olar ki, fəaliyyətsizdir və simptom yaratmır. Simptomsuz yüksək prolaktin halında laboratoriyada makroprolaktin yoxlanılması lazımsız müalicənin qarşısını ala bilər.
Yüksək prolaktinin əlamətləri
Əlamətlər cinsdən və prolaktinin səviyyəsindən asılıdır. Bəzi insanlarda heç bir şikayət olmaya da bilər.
Qadınlarda
- Aybaşı dövrünün pozulması: gecikmə, seyrəkləşmə və ya tam kəsilmə (amenoreya)
- Hamilə olmadan və südəmizdirmədən süd axıntısı (qalaktoreya)
- Uşaq sahibi ola bilməmək (yumurtlamanın pozulması)
- Cinsi istəyin azalması, vaginal quruluq
- Ağrılı cinsi əlaqə
- Uzun müddətli yüksəklikdə sümük sıxlığının azalması
Kişilərdə
- Cinsi istəyin azalması
- Ereksiya pozuntusu
- Sperma sayının azalması və sonsuzluq
- Testosteron çatışmazlığı, halsızlıq
- Döşlərin böyüməsi (ginekomastiya), nadir hallarda süd axıntısı
Şiş böyük olduqda (makroadenoma)
- Davamlı baş ağrıları
- Görmə sahəsinin daralması, xüsusilə yan görmənin itməsi
- Hipofizin digər hormonlarının çatışmazlığı
Baş ağrıları ilə birlikdə görmədə dəyişiklik hiss edirsinizsə, bunu təxirə salmadan həkimə bildirin.
Prolaktin çox aşağı olarsa?
Hipoprolaktinemiya, yəni prolaktinin çox aşağı olması nadir haldır. Əsasən hipofizin zədələnməsi və ya funksiyasının zəifləməsi zamanı görünür.
Ən məlum əlaməti doğuşdan sonra süd istehsalının başlamamasıdır. Belə hallarda hipofizin digər hormonları da yoxlanılmalıdır.
Diaqnostika: hansı analizlər və müayinələr aparılır?
Prolaktin analizi necə verilir?
Nəticənin dəqiq olması üçün bu tövsiyələrə əməl edin:
- Analizi səhər, oyanandan təxminən 2–3 saat sonra verin.
- Analizdən əvvəl 20–30 dəqiqə sakit oturun.
- Bir gün əvvəl ağır idman, cinsi əlaqə və döş məmələrinin stimullaşdırılmasından çəkinin.
- Analiz günü həyəcan və stressi mümkün qədər azaldın.
- Qəbul etdiyiniz bütün dərmanları həkiminizə bildirin.
Nəticə yüksək çıxarsa, həkim adətən analizi təkrarlamağı məsləhət görür, çünki tək bir ölçmə stres səbəbindən yanıltıcı ola bilər.
Əlavə müayinələr
Səbəbi müəyyən etmək üçün həkim aşağıdakıları təyin edə bilər:
- Hamiləlik testi (β-hCG), çünki hamiləlik ən tez-tez rast gəlinən təbii səbəbdir
- TSH və sərbəst T4, yəni qalxanabənzər vəzin yoxlanılması
- Böyrək və qaraciyər göstəriciləri
- Digər hormonlar (qadınlarda LH, FSH, estradiol, kişilərdə testosteron)
- Hipofizin MRT müayinəsi (maqnit-rezonans tomoqrafiya), digər səbəblər aradan qalxdıqda və ya prolaktin xeyli yüksək olduqda
- Görmə sahəsi müayinəsi, makroadenoma şübhəsi olduqda
Prolaktin yüksəkliyinin müalicəsi
Müalicə səbəbdən asılıdır. Hər yüksək nəticə dərman tələb etmir.
Səbəbin aradan qaldırılması
- Hipotireoz varsa, qalxanabənzər vəzin müalicəsi çox vaxt prolaktini normallaşdırır.
- Dərman səbəb olubsa, həkim dozanı dəyişə, dərmanı əvəz edə və ya müalicənin davam etməsini qərara ala bilər.
- Prolaktin yüksəkdir, lakin simptom yoxdur, aybaşı dövrü isə normaldır. Bu halda çox vaxt yalnız izləmə kifayət edir.
Dopamin agonistləri (dərman müalicəsi)
Prolaktinomanın və digər davamlı yüksəkliklərin əsas müalicəsi dərmandır. Ən çox kabergolin və bromokriptin istifadə olunur. Bu dərmanlar dopaminin təsirini təqlid edərək prolaktin istehsalını azaldır və şişin ölçüsünü kiçildir.
- Xəstələrin əksəriyyətində prolaktin normallaşır, aybaşı dövrü bərpa olunur, mikroadenomalar çox vaxt kiçilir.
- Mümkün yan təsirlər: ürəkbulanma, başgicəllənmə, baş ağrısı, ayağa qalxarkən təzyiqin düşməsi. Dərmanın axşam, yeməklə birgə və aşağı dozadan başlayaraq qəbulu bu təsirləri azaldır.
- Dozanı həkimin nəzarəti olmadan dəyişməyin və ya dərmanı kəsməyin.
Cərrahiyyə və digər üsullar
Dərman kömək etmədikdə, yan təsirlərə görə qəbul edilmədikdə və ya şiş görmə sinirini sıxdıqda hipofiz şişinin burun vasitəsilə çıxarılması (transsfenoidal cərrahiyyə) nəzərdən keçirilir. Şüa müalicəsi isə yalnız nadir və seçilmiş hallarda tətbiq olunur.
Hamiləlik və prolaktin hormonu
Yüksək prolaktin yumurtlamanı pozduğu üçün uşaq sahibi olmağa mane ola bilər. Yaxşı xəbər odur ki, müalicədən sonra qadınların böyük əksəriyyətində yumurtlama bərpa olunur və hamiləlik mümkün olur.
Hamiləlik planlaşdırırsınızsa, bunu mütləq həkimlə əvvəlcədən müzakirə edin. Həkim müalicənin nə vaxt və necə dəyişdiriləcəyini, hamiləlik zamanı hansı nəzarətin lazım olduğunu izah edəcək.
Nə vaxt endokrinoloqa müraciət etməlisiniz?
- Aybaşı dövrü pozulub və ya tamamilə kəsilib
- Hamilə olmadan süd axıntısı var
- Bir ildən çox hamiləlik baş vermir
- Kişilərdə cinsi istək azalıb, ereksiya problemi var
- Davamlı baş ağrıları görmə pozğunluğu ilə müşayiət olunur
Bu əlamətlərin çoxunun səbəbi asanlıqla müəyyən edilir və müalicə olunur. Vaxtında müraciət həm nəticəni yaxşılaşdırır, həm də narahatlığınızı azaldır.
Tez-tez verilən suallar
Prolaktin hormonu yüksək olarsa nə baş verir?
Qadınlarda aybaşı pozuntusu, süd axıntısı və sonsuzluq, kişilərdə cinsi istəyin azalması və ereksiya problemi yarana bilər. Uzun müddət müalicəsiz qaldıqda sümük sıxlığı da azala bilər. Bəzi insanlarda isə heç bir əlamət olmur. Səbəbi müəyyən etmək və lazım olduqda müalicə təyin etmək üçün endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır.
Prolaktin hormonunun norması qadınlarda və kişilərdə nə qədərdir?
Təxminən hamilə olmayan qadınlarda 4–25 ng/ml, kişilərdə 2–18 ng/ml sayılır. Dəqiq norma laboratoriyadan asılı olduğu üçün nəticə vərəqəsindəki referens aralığına baxmaq lazımdır.
Prolaktin analizi üçün ac olmaq lazımdırmı?
Ciddi aclıq tələb olunmur, lakin analizi səhər, oyanandan 2–3 saat sonra vermək məsləhətdir. Bir gün əvvəl ağır idman, cinsi əlaqə və döş məmələrinin stimullaşdırılmasından çəkinin, analizdən əvvəl bir müddət sakit oturun.
Stress prolaktini yüksəldirmi?
Bəli, güclü stress və həyəcan prolaktini müvəqqəti artıra bilər. Buna görə yüngül yüksək nəticə çıxarsa, həkim analizi sakit şəraitdə təkrarlamağı məsləhət görə bilər.
Prolaktin yüksəkliyi xərçəngdir?
Xeyr. Prolaktinin yüksəlməsinin ən tez-tez rast gəlinən xəstəlik səbəbi prolaktinomadır və bu şiş xoşxassəlidir, yəni xərçəng deyil. Əksər hallarda dərmanla uğurla müalicə olunur.
Yüksək prolaktinlə hamilə qalmaq olarmı?
Prolaktin yüksək olduqda yumurtlama pozulduğu üçün hamilə qalmaq çətinləşir. Müalicədən sonra əksər qadınlarda yumurtlama bərpa olunur və hamiləlik mümkün olur. Hamiləliyi planlaşdırdığınız zaman həkimlə əvvəlcədən məsləhətləşin.
Bu məqalədəki məlumat yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Diaqnoz, dərman seçimi və müalicə planı yalnız həkim müayinəsi və analiz nəticələri əsasında müəyyən edilməlidir. Şikayətləriniz varsa və ya analiz nəticəniz normadan kənardırsa, endokrinoloqa müraciət edin.
