Osteoxondroz onurğa sütununun degenerativ-distrofik xəstəliyidir ki, bu zaman onurğa arası disklərin, oynaqların və onurğa fəqərələrinin özünün strukturunda dəyişikliklər baş verir.
Sadə dillə desək, onurğanızdakı yastıqlar (disklər) və sümüklər köhnəlməyə, aşınmağa və öz funksiyalarını itirməyə başlayır.
Bu proses ağrı, hərəkət məhdudiyyəti və bir sıra digər narahat edici simptomlara səbəb olur.
Bu xəstəlik dünya əhalisinin böyük bir hissəsini təsir edir və 30 yaşdan yuxarı hər üç nəfərdən birində müxtəlif dərəcədə osteoxondroz əlamətləri müşahidə olunur.
Xüsusilə Azərbaycanda da oturaq iş yerləri və fiziki aktivliyin azalması səbəbindən bu problem getdikcə daha aktual olur.
Osteoxondrozun əmələ gəlmə mexanizmi
Sağlam onurğa arası disk elastik və möhkəm strukturdur. O, ortada yerləşən yumuşaq nüvə (pulpoz nüvə) və onu əhatə edən möhkəm lifli halqadan (fibröz halqa) ibarətdir.
Bu disklərin əsas funksiyası onurğa fəqərələri arasında amortizator rolunu oynamaq, yükü bərabər paylamaq və onurğaya çeviklik verməkdir.
Osteoxondroz zamanı bu disklərdə dəyişikliklər baş verir. İlk olaraq, pulpoz nüvədə su itkisi olur və disk elastikliyini itirir.
Sonra fibröz halqada çatlar əmələ gəlir, diskin hündürlüyü azalır və o, artıq normal şəkildə yükü qəbul edə bilmir.
Bu dəyişikliklər fəqərələr arasında olan kiçik oynaqları da təsir altına alır və onların aşınmasına səbəb olur.
Nəticədə onurğa öz normal biomexanikasını itirir, əlavə yüklər yaranır və kompensator mexanizmlər işə düşür. Bu da spazmlar, iltihablar və sinir köklərinin sıxılmasına gətirib çıxarır.
Osteoxondrozun əsas səbəbləri
Osteoxondrozun inkişafına bir neçə amil təsir edir:
Genetik meyillik: Bəzi insanlarda irsi olaraq birləşdirici toxuma zəifliyi olur ki, bu da disklərin daha tez aşınmasına səbəb olur.
Yaş amilləri: Yaşlandıqca disklərdə təbii degenerativ dəyişikliklər baş verir. 40 yaşdan sonra bu proseslər sürətlənir.
Oturaq həyat tərzi: Fiziki aktivliyin olmaması onurğa ətrafındakı əzələlərin zəifləməsinə və disklərin qidalanmasının pozulmasına səbəb olur.
Həddindən artıq fiziki yüklər: Düzgün olmayan qaldırma texnikası, professional idmanla məşğul olma və ya ağır fiziki işlər disklərin sürətli aşınmasına gətirib çıxarır.
Düzgün olmayan duruş: Əyri oturmaq, kompüter qarşısında düzgün olmayan vəziyyətdə işləmək onurğaya qeyri-bərabər yük yaradır.
Travmalar: Onurğa zədələnmələri, hətta keçmişdə baş vermiş kiçik zərbələr belə, gələcəkdə osteoxondrozun inkişafına təkan verə bilər.
Artıq çəki: Həddindən artıq bədən kütləsi onurğaya əlavə yük yaradır və xüsusilə bel nahiyəsində disklərin aşınmasını sürətləndirir.
Metabolik pozğunluqlar: Qida maddələrinin və mikroelementlərin çatışmazlığı disk toxumasının bərpasını ləngidədir.
Osteoxondrozun növləri və lokalizasiyası
Onurğanın hansı hissəsində yerləşməsindən asılı olaraq osteoxondroz üç əsas növə bölünür:
Boyun osteoxondrozu: Boyun nahiyəsində yerləşir və baş ağrıları, başgicəllənmə, əl-barmaqların keyləşməsi ilə özünü göstərir. Bu növ xüsusilə ofis işçilərində geniş yayılıb.
Döş osteoxondrozu: Döş qəfəsində yerləşir, ürək və ağciyər problemləri ilə qarışdırıla bilər. Daha az rast gəlinir, çünki döş onurğası qabırğalarla möhkəmlənmişdir.
Bel osteoxondrozu: Ən çox yayılmış formasıdır. Bel ağrıları, ayaqlara yayılan ağrılar və hərəkət məhdudiyyəti ilə xarakterizə olunur.
Bəzi hallarda osteoxondroz onurğanın bir neçə nahiyəsini eyni vaxtda təsir edə bilər ki, bu da qarışıq və ya yayılmış osteoxondroz adlanır.
Osteoxondrozun əlamətləri və simptomları
Xəstəliyin əlamətləri lokalizasiyasından və inkişaf mərhələsindən asılı olaraq dəyişir:
Ağrı sindromu: Təsirlənmiş nahiyədə davam edən və ya tutqun ağrılar. Fiziki yükdən sonra güclənir.
Hərəkət məhdudiyyəti: Əyilmə, dönmə və ya müəyyən hərəkətlərin yerinə yetirilməsində çətinliklər.
Əzələ gərginliyi: Təsirlənmiş nahiyədəki əzələlərdə spazm və sərtlik.
Nevroloji əlamətlər: Keyləşmə, sancma hissi, ətraflarda zəiflik hissi sinir köklərinin sıxılması nəticəsində yaranır.
Baş ağrıları və başgicəllənmə: Boyun osteoxondrozu zamanı beyinə qan axınının pozulması səbəbindən.
Daxili orqan problemləri: Nadir hallarda ürək, mədə və ya digər orqanların fəaliyyətində pozğunluqlar kimi özünü göstərə bilər.
Diaqnostika üsulları
Osteoxondrozun düzgün diaqnozu üçün həkim bir sıra müayinələr aparır:
Klinik müayinə: Həkim onurğanı palpasiya edir, hərəkət həcmini yoxlayır və nevroloji statusu qiymətləndirir.
Rentgen müayinəsi: Fəqərələrin vəziyyətini, disklərin hündürlüyünü və sümük böyümələrini göstərir.
MRT (Maqnit-Rezonans Tomoqrafiya): Yumşaq toxumaları, diskləri, sinir köklərini və onurğa beynini ən dəqiq şəkildə vizuallaşdırır. Qıcıqların və sinir sıxılmalarının aşkarlanması üçün ən effektiv metoddur.
KT (Kompüter Tomoqrafiyası): Sümük strukturlarının dəqiq qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur.
Elektromiografiya: Əzələlərin və sinirlərin funksional vəziyyətini qiymətləndirmək üçün tətbiq edilir.
Osteoxondrozun müalicəsi
Osteoxondrozun müalicəsi kompleks və uzunmüddətli prosesdir. Əsas məqsəd ağrını azaltmaq, funksiyaları bərpa etmək və xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaqdır.
Medikamentoz müalicə: Ağrıkəsicilər, qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar, əzələ relaksantları və B qrupu vitaminləri tətbiq olunur. Kəskin dövrdə həkim xondroprotektorlar da təyin edə bilər.
Fizioterapiya: Müalicə gimnastikası (LFK) onurğa ətrafı əzələ korsətini möhkəmləndirir və onurğanın düzgün vəziyyətini bərpa edir. Müntəzəm məşqlər xəstəliyin gedişində kritik əhəmiyyət daşıyır.
Manual terapiya və massaj: Təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparılan prosedurlar əzələ spazmlarını aradan qaldırır və qan dövranını yaxşılaşdırır.
Fizioterapevtik prosedurlar: Elektroforez, maqnit terapiyası, UHF, lazer terapiyası iltihabı azaldır və bərpa proseslərini stimullaşdırır.
Traksiyon (dartma) terapiyası: Xüsusi aparatlar vasitəsilə onurğanın ehtiyatlı dartılması disklərarası məsafəni artırır və sinir köklərinin sıxılmasını azaldır.
Cərrahi müdaxilə: Yalnız konservativ müalicənin effekt vermədiyi, sinir köklərinin ciddi sıxılması və ya qıcıq formalaşdığı hallarda tətbiq edilir.
Osteoxondrozun qarşısının alınması
Profilaktika həmişə müalicədən daha effektivdir. Bu tövsiyələrə əməl etməklə osteoxondrozun inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilərsiniz:
Düzgün fiziki aktivlik saxlayın. Həftədə ən azı 3-4 dəfə 30-40 dəqiqə orta intensivlikdə hərəkət edin. Üzmə, yeritmə və yoga xüsusilə faydalıdır.
İş yerinizdə erqonomikaya diqqət yetirin. Kompüter monitoru göz səviyyəsində olmalı, oturacaq düzgün bel dəstəyi verməlidir.
Düzgün qidalanın. Kalsium, maqnezium, D vitamini və omega-3 yağ turşularından zəngin qidalar onurğa sağlamlığı üçün vacibdir.
Normal bədən çəkisini saxlayın. Artıq çəkinin hər 5 kiloqramı onurğaya əlavə yük yaradır.
Ağır əşyaları düzgün qaldırın. Belə əyilməyin, əvəzinə dizlərinizi bükün və yükü bədəninizə yaxın tutun.
Düzgün yataq seçin. Orta sərtlikdə döşək və ortopedik yastıq onurğanın gecə istirahəti zamanı düzgün vəziyyətini təmin edir.
Stressi idarə edin. Xroniki stress əzələ gərginliyinə və spazmlarına səbəb olur.
Tez-tez verilən suallar
Osteoxondroz tam sağala bilərmi?
Osteoxondroz xroniki degenerativ prosesdir və tam geriyə dönməz. Lakin düzgün müalicə və həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə xəstəliyin gedişini dayandırmaq, simptomları minimuma endirmək və normal həyat keyfiyyətini saxlamaq mümkündür.
Erkən mərhələlərdə başlanan kompleks müalicə ən yaxşı nəticələr verir. Fizioterapiya, müntəzəm məşqlər və profilaktik tədbirlər xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını alır və uzun müddət remissiya təmin edir.
Osteoxondrozda hansı fiziki məşqlər etmək olar?
Osteoxondroz zamanı mülayim və nəzarətli məşqlər tövsiyə olunur. Üzmə və su aerobikası onurğaya yükü azaldır və bütün əzələ qruplarını işə salır. Yeritmə, xüsusilə nordic walking, kardiovaskulyar sistemi gücləndirdiyi kimi onurğa əzələlərini də möhkəmləndirir.
Yoga və Pilates çevikliyi artırır və düzgün duruş formalaşdırır. Terapevtik gimnastika (LFK) mütəxəssis tərəfindən seçilmiş və fərdi uyğunlaşdırılmış məşqlər dəstidir.
Kəskin ağrı dövründə isə yalnız həkim tərəfindən təsdiq edilmiş yüngül məşqlər edilməlidir. Ağır atletika, kəskin hərəkətlər, tullanmalar və bədənin güclü bükülməsi tələb edən idman növlərindən çəkinmək lazımdır.
Boyun osteoxondrozu zamanı baş ağrısı nə üçün olur?
Boyun osteoxondrozunda baş ağrısı bir neçə mexanizmlə əlaqədardır. İlk növbədə, boyun nahiyəsindəki disklərin deformasiyası vertebral arteriyaların sıxılmasına səbəb olur ki, bu da beyinə qan axınını azaldır və oksigen aclığı yaradır.
Bundan əlavə, sinir köklərinin qıcıqlanması refleks baş ağrılarına gətirib çıxarır. Əzələ spazmları da başın və boynun əzələlərində gərginlik yaradır, bu da gərginlik tipli baş ağrılarına səbəb olur.
Boyun fəqərələrinin düzgün olmayan vəziyyəti beyin-onurğa mayesinin normal hərəkətini poza bilər. Bu tipli baş ağrıları adətən ensədən başlayır və təpəyə, gicgahlara və alın nahiyəsinə yayılır.
Uzun müddət bir vəziyyətdə qaldıqdan, fiziki və ya emosional yüklərdən sonra güclənir.
Osteoxondroz gənc yaşda da ola bilərmi?
Bəli, təəssüf ki, son illərdə osteoxondroz getdikcə daha çox gənclərdə, hətta 20-25 yaşlarda diaqnoz qoyulur. Bunun əsas səbəbləri müasir həyat tərzindədir.
Gənclər günün böyük hissəsini kompüter və smartfonlarla keçirir, bu da boyun və bel nahiyəsinə düzgün olmayan yük yaradır. Universitet və ya ofisdə oturaq həyat tərzi, fiziki aktivliyin azlığı əzələ korsətinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.
Ağır bel çantaları, düzgün olmayan oturuş vəziyyəti və yuxu zamanı yararsız pozalar onurğanın düzgün formalaşmasına mane olur.
Qeyri-sağlam qidalanma və tez-tez dieta saxlamaq da disk toxumasının qidalanmasını pozur. Ona görə də gənclərdə profilaktik tədbirlərə xüsusi diqqət yetirmək vacibdir.
Osteoxondroz zamanı masaj və manual terapiya təhlükəsiz deyilmi?
Massaj və manuel terapiya osteoxondrozun müalicəsində effektiv metodlardır, lakin yalnız təcrübəli və sertifikatlı mütəxəssis tərəfindən aparıldıqda təhlükəsizdir.
Düzgün aparılan massaj əzələ spazmlarını aradan qaldırır, qan dövranını yaxşılaşdırır, ağrını azaldır və ümumi rifah hissini artırır. Manuel terapiya isə onurğanın biomexanikasını düzəltməyə kömək edir.
Lakin bu prosedurların bir sıra əks göstərişləri var: kəskin ağrı sindromu, onurğa beyninin sıxılması, qıcıqların olması, qan damarlarının xəstəlikləri, şiş prosesləri və onurğanın ciddi qeyri-sabitliyi.
Ona görə də massaj və ya manuel terapiyaya başlamazdan əvvəl mütləq həkim konsultasiyası alın və MRT müayinəsindən keçin.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
