Ürək damar tutulması, ürək əzələsini qidalandıran koronar arteriyalarda ateroskleroz adlanan prosesin inkişafı nəticəsində yaranır.
Ateroskleroz zamanı damar divarlarında xolesterin, yağ hüceyrələri və digər maddələrdən ibarət plaklar toplanır. Bu plaklar zamanla böyüyür və damarların daxili diametrini daraldır.
Ürək damar tutulması əlamətləri: Bədəninizin xəbərdarlıq siqnalları
Döş ağrısı və sıxılma hissi
Ürək damar tutulmasının ən tipik əlaməti döş nahiyəsində ağrı və ya sıxılma hissidir.
Bu ağrı adətən:
- Döş qəfəsinin mərkəzində və ya sol tərəfində hiss olunur
- Ağırlıq, sıxılma, yanma və ya təzyiq şəklində təzahür edir
- 5-10 dəqiqə və ya daha uzun müddət davam edə bilər
- Sol qola, çiynə, boyuna, çənəyə və ya kürək sümüyünə yayıla bilər
- Fiziki aktivlik və ya emosional stress zamanı intensivləşir
- İstirahət və ya nitrogliserin istifadəsi ilə yüngülləşə bilər
Qadınlarda bu ağrı kişilərdən fərqli olaraq daha atipik formada görünə bilər. Bəzi qadınlar döş ağrısı əvəzinə yalnız yorğunluq, nəfəs darlığı və ya mədə problemləri yaşaya bilər.
Nəfəs darlığı
Ürək damar tutulması zamanı ürək əzələsi zəifləyir və bədənin tələb etdiyi qədər qan pompalaya bilmir. Bu vəziyyət ağciyərlərdə maye toplanmasına və nəfəs çətinliyinə səbəb olur.
Nəfəs darlığı:
- Fiziki aktivlik zamanı başlaya bilər
- Zaman keçdikcə istirahət zamanı da özünü göstərə bilər
- Yatarkən daha da pisləşə bilər
- Xəstəni gecələr oyanmağa məcbur edə bilər
Yorğunluq və zəiflik
Xroniki yorğunluq ürək damar tutulmasının tez-tez görünən, lakin diqqətdən kənarda qalan əlamətlərindən biridir. Ürəyiniz kifayət qədər qan pompalaya bilmədikdə:
- Hər gün gördüyünüz işlər çox çətin görünür
- Əvvəllər asanlıqla etdiyiniz işləri indi etməkdə çətinlik çəkirsiniz
- Daimi enerji çatışmazlığı hiss edirsiniz
- İstirahət etdikdən sonra belə özünüzü yorğun hiss edirsiniz
Ürək döyüntüsü və aritmiya
Ürək damarlarının tutulması ürək ritminin pozulmasına səbəb ola bilər. Bu əlamətlər aşağıdakı formada özünü göstərir:
- Ürəyin çox sürətli və ya nizamsız döyünməsi
- Döş qəfəsində çırpınma hissi
- Başgicəllənmə və ya bayılma hissi
- Qəfil zəiflik
Tərləmə
Soyuq və yapışqan tər ürək problemlərinin ciddi əlaməti ola bilər. Xüsusilə döş ağrısı ilə birlikdə baş verən güclü tərləmə təcili tibbi yardım tələb edir.
Ürək tutması (miokard infarktı) əlamətləri
Ürək damarının tam bağlanması nəticəsində ürək tutması baş verir. Bu vəziyyətin əlamətləri:
- Şiddətli və davamlı döş ağrısı (15 dəqiqədən çox)
- Ağrının sol qola, boyuna, çənəyə yayılması
- Güclü tərləmə
- Ürəkbulanma və qusma
- Nəfəs darlığı
- Başgicəllənmə və ya huşun itirilməsi
- Ölüm qorxusu hissi
Mühüm: Bu əlamətlər özünü göstərdikdə dərhal təcili yardım (103) çağırılmalıdır. Vaxt itirmək ürək əzələsində qayıdılmaz zədələnmələrə səbəb ola bilər.
Ürək damar tutulması üçün risk faktorları
Bəzi insanlar ürək damar tutulmasına daha çox meyillidirlər. Risk faktorları iki qrupa bölünür:
Dəyişdirilə bilməyən risk faktorları:
- Yaş: Kişilərdə 45, qadınlarda 55 yaşdan sonra risk artır
- Cinsi məxsusiyyət: Kişilər daha çox risk altındadır
- Ailə tarixi: Yaxın qohumlarınızda erkən yaşda ürək xəstəlikləri varsa
- Genetik meyl: Bəzi gen dəyişiklikləri riski artırır
Dəyişdirilə bilən risk faktorları:
- Yüksək qan təzyiqi: Damar divarlarına zərər verir
- Yüksək xolesterin: Damar divarlarında plak əmələ gəlməsinə səbəb olur
- Şəkərli diabet: Damarların zədələnmə riskini artırır
- Siqaret çəkmə: Damarları dartır və oksigen daşınmasını azaldır
- Piylənmə: Digər risk faktorlarını artırır
- Hərəkətsiz həyat tərzi: Ürək-damar sağlamlığını zəiflədir
- Sağlam olmayan qidalanma: Yağlı, duzlu və şəkərli qidalar zərərlidir
- Stress: Xroniki stress ürək-damar sisteminə mənfi təsir göstərir
- Alkoqol suiistifadəsi: Ürək əzələsinə zərər verə bilər
Diaqnostika üsulları
Ürək damar tutulmasının diaqnozu müxtəlif müayinə və testlərlə qoyulur:
Fiziki müayinə
Həkim sizin simptomlarınızı soruşur, qan təzyiqinizi ölçür və ürəyinizi dinləyir.
Elektrokardioqrafiya (EKQ)
EKQ kardioqramma ürəyin elektrik aktivliyini qeyd edən sadə və ağrısız test. Ürək ritminin pozulmasını və keçmiş ürək tutmalarını göstərə bilər.
Stress testi
Qaçış zolağında və ya velosiped üzərində fiziki yüklənmə zamanı ürəyin necə işlədiyini yoxlayır.
Exokardioqrafiya
Ürəyin exo kardioqrafiya müayinəsi Ultrasəs dalğaları ilə ürəyin strukturunu və funksiyasını göstərən görüntüləmə üsulu.
Qan testləri
Xolesterin, triqliserid, qan şəkəri və ürək zədələnmə markerlərini yoxlayır.
Koronar angioqrafiya
Xüsusi boyaq və rentgen şüaları ilə ürək damarlarının görüntülənməsi. Bu test damarların harada və nə dərəcədə tıxandığını dəqiq göstərir.
Kompüter tomoqrafiyası (KT)
Damar divarlarında kalsifikasiya və plakların aşkarlanması üçün istifadə olunur.
Müalicə seçimləri
Ürək damar tutulmasının müalicəsi xəstəliyin dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir:
Dərman Müalicəsi
- Aspirin və antiaqreqantlar: Qan laxtasının əmələ gəlməsinin qarşısını alır
- Statinlər: Xolesterin səviyyəsini aşağı salır
- Beta blokatorlar: Ürək yükünü azaldır və ritmi normallaşdırır
- ACE inhibitorları: Qan təzyiqini aşağı salır və ürəyi qoruyur
- Nitrogliserin: Döş ağrısını yüngülləşdirir
Angioplastika və stent
Az invaziv prosedur zamanı daralmış damar genişləndirilir və metal örgü (stent) yerləşdirilir ki, damar açıq qalsın.
Bypass Əməliyyatı (Koronar Arteriya Bypass Qrafi – CABG)
Ciddi hallarda tıxanmış damarı ötmək üçün bədənin başqa hissəsindən götürülən damar parçası ilə yeni qan yolu yaradılır.
Həyat tərzinin dəyişdirilməsi
Müalicənin ən mühüm hissəsi həyat tərzinin dəyişdirilməsidir:
- Siqareti kəskin şəkildə buraxın
- Sağlam və balanslaşdırılmış qidalanma planı tətbiq edin
- Mütəmadi fiziki aktivlik edin (həftədə ən azı 150 dəqiqə)
- Sağlam çəki saxlayın
- Stressi idarə etməyi öyrənin
- Yuxunuza diqqət yetirin
- Alkoqol istehlakını məhdudlaşdırın
Tez-tez verilən suallar
1. Ürək damar tutulması əlamətləri hər kəsdə eyni şəkildə görünürmü?
Xeyr, ürək damar tutulması əlamətləri insandan insana dəyişə bilər. Kişilərdə daha çox klassik döş ağrısı görünsə də, qadınlarda əlamətlər fərqli ola bilər.
Qadınlar daha çox yorğunluq, nəfəs darlığı, mədə problemləri və kürək nahiyəsində ağrı yaşaya bilərlər. Yaşlı insanlar və şəkərli diabet xəstələri isə bəzən heç ağrı hiss etməyə bilərlər. Buna görə də bədəninizin verdiği istənilən qeyri-adi siqnala diqqət yetirmək vacibdir.
2. Ürək damar tutulması əlamətləri nə vaxt özünü göstərir və nə qədər davam edir?
Ürək damar tutulması əlamətləri adətən fiziki aktivlik, emosional stress və ya ağır yemək yedikdən sonra özünü göstərir. Angina adlanan döş ağrısı 5-10 dəqiqə davam edə bilər və istirahət və ya nitrogliserin istifadəsi ilə keçir.
Əgər döş ağrısı 15 dəqiqədən çox davam edirsə və istirahətlə keçmirsə, bu ürək tutması əlaməti ola bilər və təcili tibbi yardım tələb edir. Bəzi hallarda xroniki ürək damar xəstəliyi olan insanlarda yorğunluq və nəfəs darlığı kimi əlamətlər daim mövcud ola bilər.
3. Gənc yaşda ürək damar tutulması əlamətləri yaşanır mı?
Bəli, ürək damar tutulması yalnız yaşlı insanlarda görülən problem deyil. Son illərdə sağlam olmayan həyat tərzi, piylənmə, şəkərli diabet, yüksək qan təzyiqi və genetik meylliliyin artması səbəbilə gənc yaşlarda da ürək-damar xəstəlikləri artmaqdadır.
30-40 yaş arası insanlarda da ürək tutması baş verə bilər. Ailə tarixində erkən yaşda ürək xəstəlikləri varsa, siqaret çəkirsinizsə, hərəkətsiz həyat tərzi yaşayırsınızsa və ya digər risk faktorlarınız varsa, gənc olsanız belə mütəmadi olaraq yoxlanmalısınız.
4. Ürək damar tutulması əlamətləri ilə panik atak əlamətlərini necə fərqləndirmək olar?
Bu iki vəziyyətin əlamətləri bəzən bir-birinə oxşar olsa da, mühüm fərqlər vardır. Panik atak adətən gənc insanlarda görünür, qəflətən başlayır və 10-20 dəqiqə ərzində zirvəyə çatır, sonra tədricən azalır.
Ürək problemi isə fiziki aktivliklə pisləşir və istirahətlə yüngülləşir. Panik atak zamanı nəfəs darlığı ilə birlikdə hiperventilasiya (çox sürətli nəfəs alma) görünür, əllərdə karıncalanma hiss olunur.
Ürək problemi zamanı isə ağrı sol qola yayılır, güclü tərləmə və ürəkbulanma olur. Ancaq şübhəniz varsa, mütləq təcili tibbi yardım almalısınız, çünki ürək problemlərində vaxt çox vacibdir.
5. Ürək damar tutulmasının qarşısını necə almaq olar?
Ürək damar tutulmasının qarşısını almaq üçün görə biləcəyiniz ən mühüm addımlar: siqareti buraxmaq, sağlam qidalanmaq (çox tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullar, balıq istehlak etmək və doymuş yağları məhdudlaşdırmaq), hər gün ən azı 30 dəqiqə hərəkət etmək, sağlam çəki saxlamaq, stressi idarə etmək, kifayət qədər yuxu almaq və mütəmadi olaraq həkimə müraciət edərək qan təzyiqinizi, xolesterin və qan şəkəri səviyyənizi yoxlatmaqdır.
Əgər sizdə risk faktorları varsa, həkimin təyin etdiyi dərmanları mütəmadi olaraq qəbul etmək də çox vacibdir. Erkən müdaxilə və sağlam həyat tərzi ürək-damar xəstəliklərinin 80%-nin qarşısını ala bilər.
Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar yalnız məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
