Ürək xəstəlikləri dedikdə ağlımıza adətən yaşlı insanlarda rast gəlinən problemlər gəlir. Lakin bəzi ürək qüsurları anadangəlmə olur və körpələrdən tutmuş yetkin insanlara qədər hər kəsi narahat edə bilir.
Bu qüsurlar arasında ən çox rast gəlinən və xalq arasında tez-tez müzakirə olunan mövzulardan biri də “ürəkdə dəlik” problemidir.
Bir çox valideyn övladında bu diaqnozu eşitdikdə təşvişə düşür, yetkin insanlar isə illər sonra bu problemlə üzləşdikdə təəccüblənirlər.
Bu məqalədə biz sadə dillə ürəkdəki dəliklərin necə yarandığını, ürəkdə dəlik əlamətlərinin nələr olduğunu və müasir təbabətin bu problemi necə həll etdiyini ətraflı araşdıracağıq.
Ürəkdə dəlik nədir?
Ürəyimiz dörd kameradan (boşluqdan) ibarət güclü bir nasosdur: iki yuxarı kamera (sağ və sol qulaqcıq) və iki aşağı kamera (sağ və sol mədəcik).
Normalda, ürəyin sağ tərəfi kirli (oksigensiz) qanı ağciyərlərə pompalayır, sol tərəfi isə təmiz (oksigenlə zəngin) qanı bədənə paylayır.
Bu iki tərəf bir-birindən “septum” adlanan divar (çəpər) vasitəsilə tamamilə ayrılmışdır. Bu divar təmiz və kirli qanın bir-birinə qarışmasının qarşısını alır.
Ürəkdə dəlik nədir sualının cavabı məhz bu divarın quruluşunda gizlənir. Əgər bu divarda anadangəlmə bir açıqlıq və ya deşik varsa, təmiz qanla kirli qan bir-birinə qarışır. Bu vəziyyət ürəyin və ağciyərlərin daha çox işləməsinə səbəb olur.
Ürəkdəki dəliklər əsasən iki yerə bölünür:
- Qulaqcıqlararası Çəpər Qüsuru (ASD – Atrial Septal Defekt): Ürəyin yuxarı kameraları (qulaqcıqlar) arasındakı divarda olan dəlikdir.
- Mədəciklərarası Çəpər Qüsuru (VSD – Ventrikulyar Septal Defekt): Ürəyin aşağı kameraları (mədəciklər) arasındakı divarda olan dəlikdir. VSD uşaqlarda ən çox rast gəlinən anadangəlmə ürək qüsurudur.
Hər iki halda qanın axın istiqaməti pozulur. Adətən sol tərəfdəki təzyiq daha yüksək olduğu üçün təmiz qan dəlikdən keçərək sağ tərəfə, oradan isə yenidən ağciyərlərə qayıdır.
Bu, ağciyər damarlarında təzyiqin artmasına və ürəyin böyüməsinə gətirib çıxara bilər.
Ürəkdə dəlik əlamətləri
Bu xəstəliyin ən hiyləgər tərəfi odur ki, bəzən illərlə heç bir əlamət büruzə verməyə bilər. Dəliyin ölçüsündən və yerləşdiyi yerdən asılı olaraq, simptomlar körpəlikdə və ya yetkin yaşda ortaya çıxa bilər.
Kiçik dəliklər heç vaxt problem yaratmaya bilərkən, böyük dəliklər ciddi fəsadlara yol açır.
Aşağıda yaş qruplarına görə ürəkdə dəlik əlamətlərini sizin üçün qruplaşdırdıq:
Körpələrdə və uşaqlarda ürəkdə dəlik əlamətləri
Valideynlər adətən aşağıdakı hallarda şübhələnməli və həkimə müraciət etməlidirlər:
- Qidalanma zamanı tez yorulma: Körpə əmərkən tərləyir, tez-tez nəfəs alır və qidalanmanı yarımçıq saxlayır.
- Çəki artımının ləngiməsi: Uşaq yaşıdlarına nisbətən daha az çəki alır və fiziki inkişafdan geri qalır.
- Tez-tez təkrarlanan ağciyər infeksiyaları: Bronxit və sətəlcəm (pnevmoniya) halları tez-tez baş verir.
- Təngnəfəslik: Ağlayarkən və ya aktiv hərəkət edərkən nəfəs darlığı müşahidə olunur.
- Ürəkdə küy: Həkim müayinəsi zamanı stetoskopla ürəkdə əlavə səslər (küy) eşidilə bilər.
Yetkinlərdə əlamətlər
Bəzi insanlar uşaqlıqda diaqnoz qoyulmadığı üçün problemin fərqinə varmadan böyüyürlər. Yetkin yaşda ürəkdə dəlik əlamətləri özünü belə göstərə bilər:
- Fiziki aktivlik zamanı təngnəfəslik: Pilləkən çıxarkən və ya idman edərkən tez yorulma və nəfəs çatışmazlığı.
- Ürək döyüntüsü (Palpitasiya): Ürəyin “quş kimi çırpınması” hissi və ya ritm pozğunluqları (aritmya).
- Ayaqlarda, qarında və ya topuqlarda şişkinlik (ödem): Bu, ürək çatışmazlığının başlanğıc əlaməti ola bilər.
- İnsult riski: Xüsusilə ASD xəstələrində, ayaq damarlarında yaranan kiçik bir laxta dəlikdən keçərək beyinə gedə bilər və insulta (felc) səbəb ola bilər.
- Dodaqlarda və dırnaqlarda göyərmə (Sianoz): Nadir hallarda, əgər ağciyər təzyiqi çox artarsa, qan axını tərsinə dönə bilər (Eisenmenger sindromu) və bu zaman dəridə göyərmələr müşahidə olunur.
Bu problem niyə yaranır?
Ürəkdə dəliklərin yaranma səbəbi əksər hallarda dəqiq bilinmir. Lakin tibb elmi bunun genetika və ətraf mühit faktorlarının qarşılıqlı təsiri nəticəsində, körpə ana bətnində inkişaf edərkən (xüsusilə hamiləliyin ilk həftələrində) baş verdiyini sübut edib.
Əsas risk faktorları bunlardır:
- Genetik meyillilik: Ailədə digər üzvlərdə anadangəlmə ürək qüsuru varsa, risk artır (məsələn, Daun sindromlu uşaqlarda ürək qüsurlarına tez-tez rast gəlinir).
- Hamiləlikdə keçirilən infeksiyalar: Məsələn, məxmərək (rubella) virusu ürək inkişafına mənfi təsir edə bilər.
- Zərərli vərdişlər: Hamiləlik zamanı siqaret çəkmək, spirtli içki qəbul etmək və ya bəzi dərmanlardan istifadə etmək.
- Diabet (Şəkərli Diabet): Anada nəzarətsiz şəkərli diabetin olması riski artıra bilər.
Diaqnoz necə qoyulur?
Kardioloq həkiminiz ürəkdə dəlik əlamətlərindən şübhələnərsə və ya müayinə zamanı ürəkdə küy eşidərsə, sizi kardioloqa yönləndirəcək.
Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün ən vacib müayinə üsulu Exokardioqrafiyadır (EXO).
- Exokardioqrafiya (Ürək USM-i): Bu, ultrasəs dalğaları vasitəsilə ürəyin görüntüsünü əldə etməyə imkan verir. Dəliyin yeri, ölçüsü və qanın axın istiqaməti bu üsulla dəqiq təyin edilir. Tamamilə ağrısız və ziyansızdır.
- EKQ (Elektrokardioqramma): Ürəyin elektrik aktivliyini ölçür və ritm pozğunluqlarını aşkar edir.
- Transözofageal EXO: Bəzi hallarda, dəliyi daha yaxından görmək üçün zond vasitəsilə qida borusundan ürəyə baxmaq lazım gələ bilər (xüsusilə yetkinlərdə ASD diaqnozu üçün).
Müalicə üsulları: Əməliyyat mütləqdirmi?
Hər ürəkdə dəlik diaqnozu dərhal əməliyyat demək deyil. Müalicə taktikası dəliyin növünə, ölçüsünə və xəstədə yaratdığı fəsadlara görə seçilir.
1. Müşahidə (gözləmə taktikası)
Kiçik ölçülü VSD və ASD-lər, xüsusilə uşaqlarda, zamanla öz-özünə bağlana bilər. Əgər dəlik kiçikdirsə və uşağın inkişafına, ürəyinə mənfi təsir etmirsə, həkim sadəcə illik müayinələr təyin edərək vəziyyəti izləyə bilər.
2. Dərman müalicəsi
Dəliyi bağlayan xüsusi bir dərman yoxdur. Lakin dəlik səbəbindən yaranan əlamətləri (ürək çatışmazlığı, ritm pozğunluğu) yüngülləşdirmək üçün həkimlər bəzi dərmanlar təyin edə bilərlər.
3. Kateter vasitəsilə bağlanma (Əməliyyatsız üsul)
Müasir dövrdə bir çox ASD və bəzi VSD növləri açıq ürək əməliyyatı olmadan müalicə edilir. Bu prosedura zamanı bud nahiyəsindəki damardan nazik bir boru (kateter) daxil edilir və ürəyə qədər irəlilədilir.
Dəliyin olduğu yerə “çətir” və ya “tıxac” adlanan xüsusi bir cihaz yerləşdirilərək dəlik qapadılır. Xəstə adətən ertəsi gün evə buraxılır və sağalma müddəti çox qısadır.
4. Açıq ürək əməliyyatı
Əgər dəlik çox böyükdürsə, yeri kateter üçün uyğun deyilsə və ya yanaşı başqa ürək qüsurları varsa, cərrahi əməliyyat tələb olunur.
Cərrah dəliyi tikişlərlə və ya xüsusi yamaqla (patch) bağlayır. Bu üsul da çox uğurlu nəticələr verir və xəstəni tamamilə sağaldır.
Tez-tez verilən suallar
1. Ürəyində dəlik olan uşaq idmanla məşğul ola bilərmi?
Əgər dəlik kiçikdirsə və ürəyə ciddi yük salmırsa, uşaqlar adətən normal fiziki aktivliklə məşğul ola bilərlər. Lakin böyük dəliyi olan və ya müalicə olunmuş xəstələrin peşəkar idmanla məşğul olması üçün mütləq kardioloq icazəsi lazımdır. Həkiminiz yük sınağı testləri ilə dəqiq qərar verəcəkdir.
2. Ürəkdəki dəlik öz-özünə bağlana bilərmi?
Bəli, xüsusilə kiçik ölçülü mədəciklərarası dəliklər (VSD) və bəzi qulaqcıqlararası dəliklər (ASD) uşağın ilk yaşlarında öz-özünə bağlana bilir.
Adətən 2-6 yaşa qədər gözləmə mövqeyi seçilir. Lakin yetkin yaşda aşkar edilən dəliklərin öz-özünə bağlanma ehtimalı yoxdur.
3. Hamiləlik zamanı körpəmdə ürək dəliyi olduğunu necə bilə bilərəm?
Hamiləliyin təxminən 18-24-cü həftələrində aparılan fetal exokardioqrafiya müayinəsi ilə körpənin ürək qüsurlarını ana bətnində ikən aşkar etmək mümkündür. Bu müayinə xüsusilə risk qrupunda olan analar üçün tövsiyə edilir.
4. Bu əməliyyat nə qədər risklidir?
Müasir tibdə istər kateter üsulu, istərsə də cərrahi əməliyyatlar çox yüksək uğur faizinə (98-99%) malikdir. Əksər xəstələr müdaxilədən sonra tamamilə normal və sağlam həyatlarına davam edirlər.
Risk hər tibbi prosedurada olduğu kimi var, lakin müalicə olunmamağın yaratdığı risklər (ürək çatışmazlığı, insult) qat-qat yüksəkdir.
5. Ürəyində dəlik olan qadınlar ana ola bilərmi?
Kiçik və fəsadsız dəliyi olan qadınlar adətən problemsiz hamiləlik keçirirlər. Lakin orta və böyük ölçülü dəliyi olan qadınlarda hamiləlik zamanı ürəyə düşən yük artdığı üçün risk yarana bilər.
Hamiləlik planlaşdırmadan əvvəl mütləq kardioloq müayinəsindən keçmək və lazım gələrsə, hamiləlikdən əvvəl dəliyi bağlatmaq tövsiyə olunur.
Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar yalnız məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
