Elektron siqaret və ya vaping son illərdə geniş yayılmış bir adətə çevrilib. Bir çox insan elektron siqareti adi siqaretdən daha az zərərli hesab edir, lakin bu fikir tamamilə doğru deyil.
Elektron siqaretin zərərləri barədə ətraflı məlumat əldə etmək sağlamlığınızı qorumaq üçün çox vacibdir.
Elektron siqaretlər elektronik cihazlardır ki, maye halında olan nikotinli və ya nikotinsiz məhlulu qızdıraraq buxar əmələ gətirir.
Bu buxar tənəffüs yolu ilə bədənə daxil olur. Baxmayaraq ki, adi siqaretlərdə olan bəzi zərərli kimyəvi maddələr elektron siqaretlərdə yoxdur, yenə də elektron siqaretlər bir çox sağlamlıq problemləri yarada bilər.
Elektron siqaretin ümumi zərərləri
Nikotin asılılığı
Elektron siqaretlərin əksəriyyətində nikotin var. Nikotin yüksək dərəcədə asılılıq yaradan bir maddədir və beyin kimyasını dəyişir.
Elektron siqaret istifadəçiləri tez bir zamanda nikotinə asılı ola bilərlər. Bu asılılıq insanı elektron siqareti tərk etməkdə çətinlik çəkməyə məcbur edir.
Nikotinin əsas zərərləri bunlardır:
- Beyin inkişafına mənfi təsir (xüsusilə yeniyetmələrdə)
- Qan təzyiqinin artması
- Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi
- Adrenalinin artması və stress hissinin güclənməsi
Ağciyərlərə zərəri
Elektron siqaretin ağciyərlərə zərəri ciddi ola bilər. Vaping zamanı tənəffüs edilən buxarda bir çox kimyəvi maddə var ki, bunlar ağciyər toxumasına zərər vurur.
EVALI (E-cigarette or Vaping product use-Associated Lung Injury) adlanan xüsusi bir ağciyər xəstəliyi elektron siqaret istifadəçilərində aşkar edilib. Bu xəstəliyin əlamətləri bunlardır:
- Nəfəs darlığı
- Döş ağrısı
- Öskürək
- Qızdırma
- Ümumi zəiflik
Elektron siqaret maye məhlullarında olan diasetin və formaldehid kimi maddələr ağciyər iltihabına və xroniki ağciyər xəstəliklərinə səbəb ola bilər.
Ürək-damar sisteminə təsiri
Elektron siqaretin zərərləri ürək-damar sisteminə də şamil olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, elektron siqaret istifadəsi:
- Ürək tutması riskini artırır
- İnfarkt ehtimalını yüksəldir
- Qan damarlarının elastikliyini azaldır
- Qan laxtalanma problemləri yaradır
Nikotin və digər kimyəvi maddələr qan damarlarını daraldır, bu da qan təzyiqini artırır və ürəyin daha çox işləməsinə səbəb olur.
Ağız və diş sağlamlığına təsiri
Elektron siqaret ağız boşluğunda da ciddi problemlər yaradır:
- Diş əti xəstəlikləri
- Diş çürüməsi
- Ağız quruluğu
- Ağız xərçəngi riski
Buxardakı kimyəvi maddələr diş minasına zərər verir və bakteriyaların çoxalmasına şərait yaradır.
Gənclər və yeniyetmələrdə elektron siqaretin təsiri
Elektron siqaretin zərərləri xüsusilə gənclər üçün daha təhlükəlidir. Beyin 25 yaşa qədər inkişaf etməyə davam edir və nikotin bu inkişafa ciddi zərər vura bilər.
Beyin inkişafına təsiri
Yeniyetmələrdə nikotin istifadəsi:
- Yaddaş və diqqət problemləri yaradır
- Öyrənmə qabiliyyətini azaldır
- Emosional tənzimlənməni çətinləşdirir
- Digər asılılıqlara meyl yaradır
Gələcək siqaret istifadəsinə keçid
Tədqiqatlar göstərir ki, elektron siqaret istifadə edən gənclər gələcəkdə adi siqaretə keçmə ehtimalı daha yüksəkdir. Elektron siqaret bir növ “giriş qapısı” rolunu oynayır.
Elektron siqaretin tərkibindəki zərərli maddələr
Elektron siqaret maye məhlullarının tərkibində 7000-dən çox kimyəvi maddə ola bilər. Bunlardan bəziləri:
- Nikotin: Asılılıq yaradan əsas maddə
- Propilen qlikol və gliserin: Buxar yaratmaq üçün istifadə olunur, ağciyərlərə zərər verə bilər
- Ətir və dad verən maddələr: Bir çoxu tənəffüs üçün təhlükəlidir
- Ağır metallar: Qurğuşun, nikel, qalay kimi metallar cihazdan buxara keçə bilər
- Formaldehid və asetin: Xərçəng riski yaradan maddələr
Bu kimyəvi maddələrin uzunmüddətli təsiri hələ tam öyrənilməyib, lakin mövcud tədqiqatlar ciddi sağlamlıq riskləri göstərir.
Hamiləlik və elektron siqaret
Hamilə qadınlar üçün elektron siqaretin zərərləri xüsusilə təhlükəlidir:
- Düşük riski artır
- Körpənin çəkisinin az olmasına səbəb olur
- Erkən doğuşa səbəb ola bilər
- Körpənin beyin inkişafına zərər verir
- Ani körpə ölümü sindromu (SIDS) riskini artırır
Hamilə qadınlar heç bir forma siqaret, o cümlədən elektron siqaret istifadə etməməlidirlər.
İkinci dərəcəli buxar təhlükəsi
Elektron siqaret istifadəsi yalnız istifadəçi üçün deyil, ətrafındakı insanlar üçün də zərərlidir. Elektron siqaret buxarı havaya buraxılır və başqaları tərəfindən tənəffüs edilir. Bu buxarda nikotin və digər zərərli kimyəvi maddələr var.
Xüsusilə uşaqlar, hamilə qadınlar və tənəffüs problemləri olan insanlar ikinci dərəcəli buxara həssasdırlar.
Elektron siqareti tərk etmək üçün tövsiyələr
Əgər elektron siqaret istifadə edirsinizsə və tərk etmək istəyirsinizsə, aşağıdakı addımlar kömək edə bilər:
- Qərar verin və tarix təyin edin: Tərk etmək üçün konkret tarix seçin
- Həkim məsləhəti alın: Nikotindən asılılığı azaltmaq üçün peşəkar kömək alın
- Nikotin əvəzedici terapiya: Həkim nəzarətində nikotin yamaları və ya saqqızları istifadə edin
- Dəstək qruplarına qoşulun: Başqalarının təcrübəsindən faydalanın
- Tetikleyici vəziyyətlərdən qaçın: Elektron siqaret istifadə etmək istəyinizi artıran vəziyyətləri müəyyənləşdirin və onlardan uzaq durun
- Sağlam alternativlər tapın: Stress idarəetmə üçün idman, meditasiya kimi fəaliyyətlərə yönəlin
Tez-tez verilən suallar
Elektron siqaret adi siqaretdən təhlükəsizdir?
Xeyr, elektron siqaretin adi siqaretdən daha təhlükəsiz olması fikri səhvdir. Hər iki növ siqaret sağlamlığa zərərlidir.
Baxmayaraq ki, elektron siqaretlərdə tütün yanması baş vermir və bəzi zərərli maddələr azdır, yenə də elektron siqaretlər nikotin, ağır metallar və digər kimyəvi maddələr ehtiva edir.
Elektron siqaretin zərərləri ağciyərlərə, ürəyə və beyinə ciddi təsir göstərir. Xüsusilə gənclər üçün beyin inkişafına mənfi təsiri çox güclüdür.
Elektron siqaret ağciyər xərçəngi yaradır?
Elektron siqaret və ağciyər xərçəngi arasında birbaşa əlaqə hələ tam sübut edilməyib, çünki elektron siqaretlər nisbətən yeni məhsuldur və xərçəng inkişafı onilliklər tələb edir.
Lakin elektron siqaretlərdə olan formaldehid, asetaldehid və digər kanserogen maddələr xərçəng riski yaradır. Uzunmüddətli istifadə ağciyər xərçəngi, ağız xərçəngi və digər xərçəng növləri riskini artıra bilər.
Elektron siqaretin zərərləri arasında EVALI kimi ağciyər xəstəlikləri artıq sübut edilib.
Nikotinsiz elektron siqaret zərərlidir?
Bəli, nikotinsiz elektron siqaret də zərərlidir. Nikotinsiz elektron siqaretlərdə də propilen qlikol, gliserin, dad verici maddələr və digər kimyəvi komponentlər var.
Bu maddələr qızdırılıb tənəffüs edildikdə ağciyərlərə zərər verir, iltihab prosesləri başladır və tənəffüs problemləri yaradır. Bəzi dad verici maddələr, məsələn diasetin, ciddi ağciyər xəstəliklərinə səbəb olur.
Nikotinsiz elektron siqaretin zərərləri asılılıq yaratmamasına baxmayaraq, fiziki sağlamlıq üçün təhlükəlidir.
Elektron siqaret hamiləliyə necə təsir edir?
Elektron siqaret hamiləlik üçün çox təhlükəlidir. Elektron siqaretlərdəki nikotin və digər kimyəvi maddələr plasenta vasitəsilə körpəyə keçir.
Bu hamiləlikdə ciddi problemlər yaradır: körpənin beyin və orqan inkişafına zərər verir, erkən doğuşa səbəb olur, aşağı doğum çəkisi riski yaradır və düşük ehtimalını artırır.
Doğulduqdan sonra uşaqda öyrənmə çətinlikləri, diqqət pozğunluğu və ani körpə ölümü sindromu riski yüksəlir. Hamilə qadınlar və hamiləlik planlaşdıran qadınlar heç bir forma elektron siqaret istifadə etməməlidirlər.
Elektron siqareti tərk etmək çətindir?
Elektron siqareti tərk etmək çətin ola bilər, xüsusilə əgər nikotinli məhsul istifadə edirsinizsə. Nikotin güclü asılılıq yaradır və tərk etmə zamanı çəkilmə əlamətləri (əsəbilik, narahatlıq, yuxusuzluq, iştah artması) yaşana bilər.
Lakin doğru dəstək və metodlarla elektron siqareti tərk etmək mümkündür. Həkim məsləhəti almaq, nikotin əvəzedici terapiya istifadə etmək, davranış terapiyası və dəstək qrupları tərk etmə şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. İlk bir neçə həftə ən çətin dönəmdir, lakin vaxt keçdikcə asılılıq azalır.
Elektron siqaret ürəyə necə təsir edir?
Elektron siqaret ürək-damar sisteminə ciddi təsir göstərir. Nikotinli elektron siqaretlər ürək döyüntüsünü sürətləndirir və qan təzyiqini artırır.
Uzunmüddətli istifadə qan damarlarının elastikliyini azaldır, ateroskleroz (damar bərk ləşməsi) riskini artırır və qan laxtası əmələ gəlmə ehtimalını yüksəldir.
Bu dəyişikliklər ürək tutması və infarkt riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Tədqiqatlar göstərir ki, elektron siqaret istifadəçilərində ürək-damar xəstəlikləri riski istifadə etməyənlərlə müqayisədə daha yüksəkdir.
Gənclərdə elektron siqaret istifadəsi niyə təhlükəlidir?
Gənclərdə elektron siqaretin zərərləri xüsusilə ciddidir, çünki beyin inkişafı 25 yaşa qədər davam edir. Nikotin yeniyetmə beyninə zərər vurur və bu zərər geri dönüşsüz ola bilər.
Elektron siqaret istifadəsi gənclərdə yaddaş problemləri, diqqət çatışmazlığı, öyrənmə çətinlikləri və emosional problemlər yaradır.
Həmçinin gənc yaşda elektron siqaret istifadəsi gələcəkdə adi siqaretə və digər maddə asılılıqlarına keçid riskini artırır. Beyin kimyası dəyişir və asılılığa daha meyilli hala gəlir.
Nəticə
Elektron siqaretin zərərləri ciddi və çoxşaxəlidir. Ağciyər xəstəlikləri, ürək problemləri, nikotin asılılığı, beyin inkişafına təsir və xərçəng riski kimi bir çox sağlamlıq problemi elektron siqaret istifadəsi ilə əlaqələndirilir. Elektron siqaretin “təhlükəsiz alternativ” olması fikri elmi tədqiqatlar tərəfindən təkzib edilir.
Xüsusilə gənclər, hamilə qadınlar və xroniki xəstəlikləri olan insanlar üçün elektron siqaret istifadəsi çox təhlükəlidir. İkinci dərəcəli buxar həmçinin ətrafınızdakı insanların sağlamlığına təsir edir.
Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar ümumi informasiya məqsədi daşıyır və tibbi məsləhət əvəz edə bilməz.
