Daban şporu ayağın daban nahiyəsində ağrı yaradan ən geniş yayılmış problemlərdən biridir. Səhər yataqdan qalxıb ilk addımı atarkən dabanınıza iynə batırmış kimi kəskin ağrı hiss edirsinizsə, bu yazı məhz sizin üçündür.
Daban şporunun nə olduğunu, niyə yarandığını, necə diaqnoz qoyulduğunu və hansı üsullarla müalicə edildiyini sadə dillə izah edəcəyik.
Xoş xəbər budur ki, bu problemin əksər hallarda əməliyyatsız, sadə və ardıcıl addımlarla öhdəsindən gəlmək mümkündür.
Daban şporu nədir?
Daban şporu (tibbi dildə kalkaneal şpor) daban sümüyünün alt hissəsində əmələ gələn kiçik sümük çıxıntısıdır. Elmi adı osteofit olan bu çıxıntı dimdik və ya dırnaq formasında ola bilər və adətən 2–12 mm ölçüdə olur.
Daban sümüyünün altından ayaq barmaqlarına doğru plantar fassiya adlanan qalın bir toxuma zolağı uzanır. Fassiya ayağın tağını saxlayır və yeriyərkən zərbəni yumşaldır.
Bu zolaq daban sümüyünə yapışdığı yerdə uzun müddət həddindən artıq gərilərsə, orada kiçik zədələnmələr yaranır. Orqanizm bu zədələri bərpa edərkən zamanla həmin nahiyədə kalsium yığılır və sümük çıxıntısı formalaşır.
Burada vacib bir məqamı bilmək lazımdır: daban şporu olan hər kəsdə ağrı olmur. Bəzi insanların rentgen şəklində şpor görünür, amma onları heç narahat etmir. Ağrının əsas mənbəyi çox vaxt şporun özü yox, ətrafındakı fassiyanın iltihabıdır.
Bu vəziyyətə plantar fassiit (fassiyanın iltihabı) deyilir. Buna görə də daban şporu və plantar fassiit tez-tez yanaşı qeyd olunur.
Daban şporunun əlamətləri
Daban şporu ağrısının bir neçə xarakterik xüsusiyyəti var:
- Səhər ilk addımlarda kəskin ağrı. Yataqdan qalxarkən və ya uzun oturduqdan sonra ayağa duranda dabanın alt hissəsində iynə batırılan və ya bıçaq saplanan kimi ağrı hiss olunur.
- Ağrının yeriş zamanı azalması. Bir neçə dəqiqə yeridikdən sonra ağrı çox vaxt yüngülləşir, çünki fassiya isinir və yumşalır.
- Gün ərzində yenidən artan ağrı. Uzun müddət ayaq üstə dayandıqdan və ya ağır fiziki yükdən sonra ağrı geri qayıda bilər.
- Daban nahiyəsində həssaslıq. Dabanın alt və daxili hissəsinə basanda ağrı hiss edilir.
- Yüngül şişkinlik və ya istilik hissi. Bəzən daban ətrafında yüngül qızartı və şişkinlik müşahidə olunur.
Çılpaq ayaqla sərt döşəmədə yeriyəndə ağrı adətən daha güclü olur. Əksər insanlarda simptomlar bir ayaqda başlayır, lakin hər iki ayaqda da yarana bilər.
Daban şporunun yaranma səbəbləri
Daban şporu bir gecədə yaranmır. Bu, çox vaxt aylar və illər ərzində toplanan yükün nəticəsidir. Ən çox rast gəlinən səbəb və risk faktorları bunlardır:
Ayağa düşən həddindən artıq yük
Uzun müddət ayaq üstə işləmək (satıcılar, müəllimlər, tibb işçiləri, sürücülər, inşaatçılar), qaçış, tullanma və ya sərt zəmində tez-tez məşq etmək fassiyanı təkrar-təkrar gərir.
Artıq çəki və piylənmə
Bədən çəkisi artdıqca hər addımda dabana düşən təzyiq də artır. Ani çəki artımı, o cümlədən hamiləlik dövründə çəkinin sürətlə artması da risk yaradır.
Ayaq quruluşunun xüsusiyyətləri
Yastıayaqlıq (ayaq tağının alçaq olması) və ya əksinə, həddindən artıq hündür ayaq tağı yükü ayaq boyunca qeyri-bərabər paylayır. Bu, fassiyanın daha çox gərilməsinə səbəb olur.
Uyğun olmayan ayaqqabı
Yumşaq olmayan nazik altlıqlı, daban dəstəyi zəif olan, dar və ya həddindən artıq hündürdaban ayaqqabılar, eləcə də uzun müddət düz altlıqlı şəpəklə gəzmək ağrının yaranmasında rol oynayır. Köhnəlmiş idman ayaqqabıları da eyni problemi yarada bilər.
Baldır əzələlərinin və Axilles vətərinin gərginliyi
Baldır əzələləri və dabana birləşən Axilles vətəri qısa və ya gərgin olduqda, plantar fassiya üzərindəki yük artır.
Yaş və digər amillər
Yaş artdıqca daban nahiyəsindəki yağ yastığı nazikləşir və zərbə udma qabiliyyəti zəifləyir. Buna görə daban şporu 40 yaşdan sonra daha tez-tez görülür. Şəkərli diabet və bəzi revmatoloji xəstəliklər də risk faktoru ola bilər.
Hansı hallarda həkimə müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda gecikdirmədən həkimə baş çəkin:
- Daban ağrısı 2 həftədən çox davam edirsə və evdə istirahətlə keçmirsə
- Ağrı o qədər güclüdür ki, ayağınıza yük verə bilmirsiniz
- Daban nahiyəsində ciddi şişkinlik, qızartı, istilik və ya qızdırma var
- Ayaqda keyimə və ya qarışqalanma hiss olunur
- Ağrı travma və ya yıxılmadan sonra başlayıb
- Şəkərli diabetiniz var, çünki bu halda ayaq problemləri daha diqqətli izləmə tələb edir
Belə hallarda ilk növbədə ortoped-travmatoloq və ya fiziki tibb və reabilitasiya (fizioterapiya) həkimi ilə məsləhətləşmək məqsədəuyğundur.
İki dabanda eyni vaxtda və ya səhər sərtliyi ilə müşayiət olunan ağrı olduqda həkim revmatoloji səbəbləri də araşdıra bilər.
Daban şporuna necə diaqnoz qoyulur?
Diaqnoz adətən üç mərhələdən ibarət olur.
1. Şikayətlərin dinlənilməsi. Həkim ağrının nə vaxt başladığını, günün hansı saatlarında güclənib-azaldığını, gündəlik fəaliyyətinizi, işinizi və ayaqqabı vərdişlərinizi soruşur.
2. Fiziki müayinə. Həkim dabanın müxtəlif nöqtələrinə toxunaraq ağrının dəqiq yerini müəyyən edir, ayağınızın quruluşunu, tağını və yerişinizi qiymətləndirir, ayaq biləyinin hərəkətliliyini yoxlayır.
3. Görüntüləmə üsulları.
- Rentgen daban şporunu birbaşa göstərən əsas üsuldur. Həm də başqa sümük problemlərini (məsələn, stress sınığını) istisna etməyə kömək edir.
- Ultrasəs müayinəsi plantar fassiyanın qalınlaşmasını və iltihabını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
- MRT yalnız diaqnoz aydın olmadıqda və ya ağrı başqa səbəbdən şübhə doğurduqda təyin edilir.
Rentgendə şpor görünməsi tək başına müalicə üçün əsas deyil. Həkim şporun ağrının həqiqi səbəbi olub-olmadığını klinik müayinə ilə birlikdə qiymətləndirir.
Daban şporunun müalicəsi
Müalicənin məqsədi ağrını azaltmaq, iltihabı yatırtmaq və dabana düşən yükü azaltmaqdır. Xəstələrin böyük əksəriyyəti əməliyyatsız (konservativ) müalicə ilə yaxşılaşır.
Evdə tətbiq edilə bilən üsullar
- İstirahət və yükün azaldılması. Ağrını artıran fəaliyyətləri (uzun yeriş, qaçış, tullanma) müvəqqəti məhdudlaşdırın.
- Soyuq tətbiqi. Dabana gündə 2–3 dəfə, 15–20 dəqiqə buz torbası (nazik parçaya bükülmüş) qoymaq ağrını və gərginliyi azalda bilər. Buz birbaşa dəriyə qoyulmamalıdır.
- Uyğun ayaqqabı seçimi. Yumşaq, zərbəni udan altlığı və möhkəm daban dəstəyi olan ayaqqabılar seçin. Evdə də çılpaq ayaqla sərt döşəmədə gəzməyin.
- Silikon daban altlığı və ortopedik altlıq. Bunlar dabana düşən zərbəni yumşaldır və ayaq tağını dəstəkləyir.
- Çəkinin nəzarətdə saxlanılması. Artıq çəkisi olan insanlarda çəkinin azalması ağrının azalmasına birbaşa təsir edir.
Daban şporu üçün gərmə məşqləri
Məşqlər müalicənin ən vacib hissələrindən biridir. Onları ağrı azalana qədər ardıcıl təkrarlamaq lazımdır:
- Plantar fassiya gərilməsi. Oturun, ağrıyan ayağı digər dizinizin üstünə qoyun. Ayaq barmaqlarını əlinizlə özünüzə tərəf çəkin və 10–15 saniyə saxlayın. Bunu 10 dəfə təkrarlayın, gündə 2–3 dəfə edin. Ən yaxşı vaxt səhər ayağa qalxmazdan əvvəldir.
- Baldır əzələsinin gərilməsi. Divara qarşı dayanın, ağrıyan ayağı arxada, dabanı yerdə saxlayaraq bədəninizi irəli əyin. 30 saniyə gözləyin və 3 dəfə təkrarlayın.
- Ayağın altını yuvarlamaq. Oturaraq ayağınızın altını soyuq su şüşəsi və ya kiçik top üzərində 5 dəqiqə yuvarlayın.
Bu məşqlər zamanı kəskin ağrı hiss etsəniz, dayanın və həkimlə məsləhətləşin.
Tibbi müalicə üsulları
Evdə tətbiq olunan üsullar 4–6 həftə ərzində kifayət qədər fayda verməzsə, həkim aşağıdakı üsulları təklif edə bilər:
- Fizioterapiya. Ultrasəs terapiyası, lazer terapiyası və manual terapiya ağrını və iltihabı azaldır. Fizioterapiya haqqında ətraflı fizioterapiyanın faydaları yazımızdan oxuya bilərsiniz.
- Ekstrakorporal şok dalğa terapiyası (ESWT). Xüsusi cihazla daban nahiyəsinə səs dalğaları verilir. Bu üsul xroniki, uzunmüddətli ağrılarda faydalı ola bilər.
- Gecə şinləri. Ayaq biləyini yuxu zamanı yüngül gərilmiş vəziyyətdə saxlayır və səhər ilk addımlardakı ağrını azalda bilər.
- Ağrıkəsici və iltihabəleyhinə dərmanlar. Qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar qısa müddətə ağrını yüngülləşdirə bilər, lakin mədə, böyrək və ürək xəstəliyi olanlarda ehtiyatla istifadə edilməlidir. Dərmanları özbaşına deyil, həkim məsləhəti ilə qəbul edin.
- İnyeksiya müalicəsi. Çox güclü və müalicəyə cavab verməyən ağrılarda həkim kortikosteroid inyeksiyası təklif edə bilər. Bu üsulun təkrarlanan istifadəsi daban yağ yastığının nazikləşməsi və ya fassiyanın zəifləməsi kimi risklər daşıya bildiyi üçün yalnız həkim qərarı ilə və məhdud sayda tətbiq olunur.
Cərrahi müalicə nə vaxt lazım olur?
Əməliyyat ən son variantdır. Ancaq 6–12 ay ərzində bütün əməliyyatsız üsullar ardıcıl tətbiq edildiyi halda ağrı davam edərsə, həkim cərrahi müdaxilə barədə düşünə bilər.
Əməliyyatın məqsədi adətən yalnız şporu götürmək deyil, plantar fassiyanı boşaltmaqdır. Bu qərar hər xəstə üçün fərdi olaraq, risk və fayda nəzərə alınaraq verilir.
Bərpa dövrü və proqnoz
Daban şporunun müalicəsi səbr tələb edir. Çünki toxuma bərpası zaman aparır. Əksər xəstələrdə (90%-dən çoxu) şikayətlər ardıcıl əməliyyatsız müalicə ilə bir neçə ay ərzində yüngülləşir. Bəzi insanlarda bu proses 6–12 aya qədər uzana bilər.
Bərpanın uğurlu getməsi üçün:
- Həkimin təyin etdiyi məşqləri ağrı keçəndən sonra da müəyyən müddət davam etdirin.
- Ağrı azalan kimi birdən ağır yükə qayıtmayın, fəaliyyətinizi tədricən artırın.
- Ayaqqabı seçiminizi dəyişməyin və altlıqdan istifadə etməyə davam edin.
Ağrı keçsə də sümük çıxıntısı özü çox vaxt rentgendə qalır. Bu, narahatlıq üçün səbəb deyil. Çünki müalicənin əsas hədəfi şporu yox, ağrını aradan qaldırmaqdır.
Daban şporunun qarşısını necə almaq olar?
- Ayağınıza uyğun, zərbəni udan və ayaq tağını dəstəkləyən ayaqqabı geyinin
- Həddindən artıq hündür daban və tam düz altlıqlı ayaqqabıdan uzaq durun
- İdeal çəkinizi qoruyun
- İdmandan əvvəl və sonra baldır əzələlərini gərin
- Məşq yükünü tədricən artırın, kəskin artımdan çəkinin
- Köhnəlmiş idman ayaqqabılarını vaxtında dəyişin
- Uzun müddət ayaq üstə işləyirsinizsə, arabir oturub ayaqlarınızı dincəldin
Tez-tez verilən suallar
Daban şporu özü keçirmi?
Sümük çıxıntısı özü yox olmur, lakin ağrı düzgün müalicə ilə keçə bilər. Çünki ağrının əsas səbəbi çox vaxt şporun özü deyil, ətrafdakı iltihablı toxumadır. İltihab yatdıqda şpor rentgendə görünsə belə, insan ağrısız yaşaya bilər.
Daban şporu evdə necə müalicə olunur?
İstirahət, soyuq tətbiqi, plantar fassiya və baldır gərmə məşqləri, silikon daban altlığı və düzgün ayaqqabı seçimi evdə tətbiq olunan əsas üsullardır. Şikayətlər 2 həftədən çox davam edərsə, mütləq həkimə müraciət edin.
Daban şporu ağrısı niyə səhərlər daha güclü olur?
Gecə yuxu zamanı ayaq bir qədər aşağıya doğru yönəlmiş vəziyyətdə olur və plantar fassiya qısalmış halda qalır. Səhər ilk addımda fassiya birdən gərilir və bu, kəskin ağrı yaradır. Yeridikcə toxuma isinir və ağrı yüngülləşir.
Daban şporu üçün əməliyyat nə vaxt lazım olur?
Əməliyyat yalnız 6–12 ay davam edən əməliyyatsız müalicəyə baxmayaraq ağrının keçmədiyi az sayda xəstədə nəzərdə tutulur. Xəstələrin əksəriyyəti cərrahi müdaxiləyə ehtiyac duymur.
Daban şporu olanda hansı ayaqqabı geyinmək lazımdır?
Yumşaq və zərbəni udan altlığı, möhkəm daban dəstəyi və ayaq tağını dəstəkləyən quruluşu olan ayaqqabı seçin. Nazik altlıqlı şəpək, tam düz altlıqlı ayaqqabı və çox hündür daban ağrını artıra bilər.
Daban şporu üçün hansı həkimə müraciət etməli?
Daban ağrısı ilə əvvəlcə ortoped-travmatoloqa və ya fiziki tibb və reabilitasiya (fizioterapiya) həkiminə müraciət etmək olar. Həkim müayinə və lazım olduqda rentgen və ya ultrasəs vasitəsilə səbəbi müəyyən edir və sizə uyğun müalicə planı hazırlayır.
Tibbi qeyd: Bu məqalədəki məlumat yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
