Əl əsməsi, əllərin qeyri-iradi hərəkətləri ilə ortaya çıxan və həyat keyfiyyətini aşağı sala bilən bir vəziyyətdir. Psixoloji və ya fiziki səbəblərdən yarana bilər.
Əl əsməsinin səbəbləri araslnda vitamin çatışmazlığı, stres, parkinson kimi xəstəliklər əsməyə səbəb ola bilər.
Bitki çayları, tənəffüs məşqləri, düzgün qidalanma, nizamlı yuxu və idman hərəkətləri əsməni yüngülləşdirməkdə təsirlidir.
Dərman müalicəsi, fizioterapiya və cərrahi müdaxilələr şiddətli hallar üçün tövsiyə edilir. Akupunktur, yoqa və bitki mənşəli vasitələr alternativ üsullar arasında yer alır.
Həyat tərzi dəyişiklikləri və mütəxəssis nəzarəti, əl əsməsini nəzarətdə saxlamaqda vacibdir.
Əl əsməsi nədir?
Tremor olaraq da adlandırılan əl əsməsi, tez-tez əllərdə olmaqla yanaşı, qol və ya ayaq kimi ətraflarda görünən, qeyri-iradi, nəzarətsiz və təkrarlanan şəkildə ortaya çıxan yellənmə hərəkəti kimi təsvir edilə bilər.
Əl əsməsi müəyyən vəziyyətlərə bağlı olaraq tətiklənə biləcəyi kimi, hərəkətdən asılı olmayaraq daimi şəkildə də ortaya çıxa bilər.
Müxtəlif şərtlərdə sağlam insanlarda da əl əsməsi görülmə ehtimalı olsa da, təkrarlanan, uzunmüddətli və şiddətli əl əsməsi şikayətinin altında ciddi sağlamlıq problemləri dayana bilər.
Bu baxımdan, əl əsməsi zamanı mütəxəssis həkim tərəfindən xəstənin müayinə olunması düzgün diaqnoz və müalicənin təyin edilməsi baxımından son dərəcə vacibdir.
Əzələlərin qeyri-iradi şəkildə yığılması və ya ritmik yığılma-boşalma tutmaları şəklində ifadə edilə bilən əzələ spazmları, kontrakturalar və fassikulyasiyalar tremorla qarışdırılmamalıdır.
Tremorda bütün bir ətrafın ritmik yellənməsi müşahidə edildiyi halda, fassikulyasiyada müəyyən bir əzələ qrupu gözlə görünəcək şəkildə nizamlı olaraq yığılır və boşalır.
Əl əsməsinin səbəbləri nələrdir?
Əl əsməsi sağlam insanlarda müxtəlif şərtlərdə tətiklənə bildiyi kimi, vacib sağlamlıq problemlərinin ilk ortaya çıxan əlamətlərindən biri də ola bilər.
Bu kontekstdə, aşağıdakı hallar və xəstəliklərdə fərqli şiddət və xüsusiyyətlərdə əl əsməsi görülə bilər:
- Əzələ yorğunluğu: Əzələlərin uzun müddət istifadə edilməsi nəticəsində əzələlərdə kalsium azlığına bağlı olaraq yorğunluq əlamətləri ilə birlikdə qısa müddətli əsmə ortaya çıxa bilər.
- Yaşlanma: İrəli yaşla birlikdə tez-tez esensial tremor şəklində əllərdə əsmə müşahidə edilir.
- Kofein kimi stimullaşdırıcı maddələrin qəbulu: Gündəlik olaraq qəhvə kimi içkilərin həddindən artıq qəbuluna bağlı olaraq əllərdə əsmə görülə bilər.
- Alkoqol qəbulu: Xroniki alkoqol istifadəsinə bağlı olaraq əllərdə əsmə probleminə meyllilik yaranır.
- Stress: Gündəlik gərgin stressə məruz qalan insanlarda tremor inkişaf edə bilər.
- Qan şəkərinin düşməsi: Aşağı qan şəkəri əzələlərdə yığılma problemlərinə yol açaraq əllərdə əsmə ilə nəticələnə bilər.
- Hipertireoz: Qalxanabənzər vəzi hormonlarının normadan artıq istehsalına bağlı olaraq əllərdə əsmə ortaya çıxa bilər.
- İnsult: Beyin damarlarının tıxanması halında hərəkət və tarazlıqdan məsul bölgələrdə görülən zədələnmə nəticəsində ciddi dərəcədə tremor görülə bilər.
- Travma: Beyin zədələnməsi ilə nəticələnən fiziki travmalar, müvafiq beyin toxumalarında zədələnməyə yol açaraq əl və bəzi digər ətraflarda əsməyə səbəb ola bilər.
- Parkinson xəstəliyi: Beyin toxumalarında proqressiv zədələnmənin görüldüyü neyrodegenerativ xəstəliklərdən biri olan Parkinson xəstəliyi özünəməxsus tremor növü ilə əl əsməsinə səbəb olan amillərin başında gəlir.
- Dağınıq skleroz: Sinir sistemi hüceyrələrinin immunitet sistemi tərəfindən zədələnməsi ilə xarakterizə olunan dağınıq skleroz xəstəliyində müxtəlif dərəcələrdə əl əsməsi görülə bilər.
- Dərmanların əlavə təsirləri: Müxtəlif antipsixotik, antihipertenziv və antiaritmik dərmanların əlavə təsiri olaraq əllərdə əsmə şikayəti ilə qarşılaşmaq olar.
Əl əsməsi necə inkişaf edir?
Sağlam insanlarda bədən davamlı olaraq orqan və ətrafların mövcud vəziyyətləri və hərəkətləri ilə bağlı məlumat toplayır və sinir impulsları şəklində beyinə bu hərəkətlər haqqında məlumat ötürür.
Eyni şəkildə, bədəndəki əzələlərin yığılma dərəcələri və vəziyyətləri haqqında da impulslar yaradılaraq beyinə çatdırılır.
Beyin; bədən duruşu (pozası), orqanların mövqeyi və əzələlərin yığılma vəziyyətinə (tonus) görə bədənin növbəti hərəkətini planlaşdıraraq bunu müvafiq hərəkət və tarazlıq mərkəzlərinə ötürür.
Tarazlıq və hərəkət mərkəzləri; planlaşdırılan hərəkəti həyata keçirəcək əzələlərə nə qədər və nə müddətə yığılmalı olduqlarını, bədənin yeni vəziyyətinin necə olacağını və tarazlığını necə qoruyacağını bildirərək hərəkətin detallı planını təyin edir.
Nəticədə, verilən impulslara görə hərəkət həyata keçirilir və beləcə bədənin tarazlığı qorunmuş olur.
Bu proseslərdə hər hansı bir pozulma baş verdikdə, bədənin sağlam və düzgün şəkildə hərəkətləri yerinə yetirməsi mümkün olmaya bilər. Bunun nəticəsində hərəkətlər yanlış planlanır və beyin hərəkətin düzgün şəkildə edilməsi üçün əlavə səy göstərir.
Ətraflar ilk hərəkət ilə düzəldilmiş hərəkət nöqtələri arasında yellənmə hərəkətinə məruz qalır və bu vəziyyətin bir nəticəsi olaraq əsmə ortaya çıxır.
Altdakı xəstəliyə bağlı olaraq, əl əsməsi istirahət vəziyyətindəki ətraflarda ola biləcəyi kimi, hərəkət əsnasında və ya hərəkətdən sonra da görülə bilər. Bütün bu amillərə bağlı olaraq, əl əsməsi müxtəlif alt növlərə ayrılır.
Hər bir əsmə növündə altdakı xəstəliklər bir-birindən fərqlidir və buna bağlı olaraq fərqli müalicə üsullarının tətbiq edilməsi lazım gələ bilər.
Əl əsməsinin növləri hansılardır?
Bədəndəki müxtəlif vəziyyət və narahatlıqlara bağlı olaraq fərqli tremor növləri ortaya çıxa bilər.
Əl əsməsinin növləri aşağıdakılardır:
- Fizioloji tremor: Sağlam insanlarda müəyyən şərtlərdə ortaya çıxa bilən əl əsməsi vəziyyətində fizioloji tremordan bəhs edilir. Xüsusilə istifadə edilən müxtəlif dərmanlar, alkoqol qəbulu, qan şəkərinin düşməsi, elektrolit balanssızlığı və ya qalxanabənzər vəzinin həddindən artıq işləməsi kimi hallarda insanlarda əl əsməsi görülə bilər. Burada əsas məqam, əsmənin altdakı səbəbin aradan qaldırılması ilə birlikdə yox olmasıdır.
- İstirahət tremoru: Dinlənmə vəziyyətində ətraflarda şiddətli əsmənin görülməsinə istirahət tremoru, statik tremor və ya Parkinson tremoru deyilir. Adətən Parkinson xəstəliyində müşahidə olunan bu əsmə növündə, əvvəlcə bir əldə başlayan pul sayma şəkilli əsmə davranışı zamanla digər ələ də yayılır və şiddətlənir. Bu tremor növü, xüsusilə beynin hərəkət mərkəzlərində görülən zədələnmə ilə əlaqəlidir.
- Esensial tremor: Ən çox rast gəlinən əl əsməsi növü olan esensial tremorda, əllərin irəli doğru uzadılması ilə əsmə hiss edilir. Çox vaxt müəyyən bir sağlamlıq problemi ilə əlaqələndirilmir, ancaq genetik olaraq ailə üzvlərində oxşar şəkildə əl əsməsinə rast gəlinə bilər. Əsmə əlin qaldırılması kimi bədən duruşunun dəyişməsinə səbəb olan hərəkətlərlə tətiklənə bilər, lakin eyni zamanda istirahətdə də müşahidə edilə bilən bu əl əsməsi növünün şiddəti hərəkətlə birlikdə arta bilər.
- İntensional tremor: İntensional tremor; müəyyən bir hərəkətin edilməsi nəticəsində tətiklənən və hərəkətin ən çox detal və həssaslıq tələb edən hissəsində (məsələn, bir cismi tutmazdan dərhal əvvəl) şiddətli olaraq əl əsməsinin görülməsi şəklində təsvir edilə bilər. Xüsusilə beyincik kimi tarazlıqdan məsul orqanların zədələndiyi xəstəliklərdə, hərəkətə bağlı şiddətlənən intensional tremor görülür.
- Distonik tremor: Distoniya, beyin tərəfindən planlaşdırılan bir hərəkətin olması lazım olduğundan olduqca fərqli şəkildə, şiddətli və ya pozulmuş olaraq həyata keçirilməsi vəziyyətidir. Adətən tarazlıq və hərəkət mərkəzlərində görülən zədələnmə nəticəsində hərəkətlərin yerinə yetirilməsində bir sıra pozulma və qüsurlar ortaya çıxır. Distonik hərəkətləri əsmə də müşayiət edə bilər.
- Psixogen tremor: Psixoloji narahatlıqlara bağlı olaraq əl əsməsi şikayəti olan xəstələrdə psixogen tremor görülə bilər. Bu vəziyyətdə, xəstələrdə ani inkişaf edən, əsmənin təsir etdiyi ətrafın davamlı və anormal olaraq dəyişkənlik göstərdiyi və xəstənin diqqətinin dağılması ilə ortadan qalxan tremor müşahidə edilir. Çox vaxt altında yatan konversiya pozğunluğu kimi bir psixoloji narahatlıq mövcuddur.
- Ortostatik tremor: Xüsusilə ayağa qalxmaqla ortaya çıxan və gövdə ilə ayaqlarda əsmə ilə nəticələnən tremor növüdür.
Əl əsməsini hansı əlamətlər müşayiət edir?
Əl əsməsi tez-tez sinir sisteminə aid problemlər səbəbindən ortaya çıxdığı üçün, müxtəlif nevroloji əlamətlər tremor şikayətini müşayiət edə bilər.
Həmçinin, əl əsməsinin altında yatan səbəbə bağlı olaraq fərqli əlamətlərlə qarşılaşıla bilər.
Tez-tez əl əsməsi ilə birlikdə görülən əlamətlər aşağıdakılardır:
- Bədənin müəyyən bölgələrində hissiyyat və ya güc itkisi
- Əzələ spazmları
- Əzələ zəifliyi
- Tarazlıq itkisi
- Hərəkət pozğunluqları
- Bədən duruşunda pozulmalar
- Hərəkətə başlamada çətinlik və ya hərəkəti dayandırmada çətinlik
- Halsızlıq və yorğunluq
Əl əsməsinin müalicəsi necə olur?
Əl əsməsi şikayətinin aradan qaldırılmasında ən vacib məqam, altında yatan səbəbin düzgün təsbit edilməsidir. Bu baxımdan, mütəxəssis həkimin xəstənin ətraflı xəstəlik tarixçəsini sorğulaması və həyata keçiriləcək detallı fiziki müayinə kritik əhəmiyyət daşıyır.
Həkimin zəruri gördüyü hallarda, əlavə görüntüləmə və laborator müayinələrə müraciət edilə bilər.
Əldə edilən bütün məlumatlar işığında altdakı sağlamlıq problemi təsbit edilir və buna uyğun bir müalicə planı hazırlanır.
Tremor növü və altında yatan xəstəliyə görə müalicədə ilk olaraq dərman müalicəsinə əsaslanan üsullar tətbiq edilir.
Bu çərçivədə, beta-blokatorlar, sakitləşdiricilər və ya antiepileptik dərmanlar tremor müalicəsində tez-tez istifadə edilən dərmanlar arasında yer alır.
Parkinson xəstəliyi və hipertireoz kimi sağlamlıq problemlərindən qaynaqlanan tremor hallarında isə müvafiq xəstəliyin müalicə edilməsi lazımdır.
Fizioterapiya üsulları, əl əsməsi müalicəsində müraciət edilən bir digər seçim olaraq qarşımıza çıxır.
Bu mənada, müxtəlif məşqlər, masaj tətbiqləri, ağırlıqlar və avadanlıqlarla məşq edilməsi; əl və qol əzələlərinin inkişafını təmin edərək hərəkət koordinasiyasının artırılmasına yönəlmişdir.
Xüsusilə Parkinson xəstəliyi kimi beyindəki hərəkət mərkəzlərinin pozulması ilə əlaqəli tremor hallarında beyin stimulyasiyası cihazlarının istifadəsi də gündəmə gələ bilər.
Əməliyyatla müvafiq beyin hissələrinə yerləşdirilən elektrik istehsal edən problar, hərəkət əsnasında süni sinir oyanmaları yaradaraq hərəkətlərin düzgün şəkildə həyata keçirilməsini və tremorun aradan qaldırılmasını təmin edə bilər.
Əl titrəməsinin qarşısını necə almaq olar?
Əl əsməsinin qarşısını tamamilə almaq həmişə mümkün olmasa da, bəzi həyat tərzi dəyişiklikləri və gündəlik vərdişlər əsmənin şiddətini azalda və nəzarət altına alınmasına kömək edə bilər.
Əl əsməsinin qarşısını almaq üçün bu üsullar tətbiq edilə bilər:
- Stresi və narahatlığı idarə etmək, əsmənin nəzarət altına alınmasına kömək edə bilər. Meditasiya, tənəffüs məşqləri və rahatlama texnikaları sinir sisteminə olan təzyiqi azaldaraq əsməni yüngülləşdirə bilər. Mütəmadi olaraq edilən yoqa və ya tay çi kimi fəaliyyətlər də əzələ nəzarətini artıraraq əsmələri azaltmağa kömək edə bilər.
- Mütəmadi idman etmək, əzələlərin güclənməsini və koordinasiyanın inkişafını təmin edərək əsməni idarə etməyə kömək edə bilər. Yüngül çəki məşqləri və incə motor bacarıqlarını inkişaf etdirən fəaliyyətlər, əl əzələlərinin daha nəzarətli hərəkət etməsinə dəstək ola bilər.
- Kifayət qədər və keyfiyyətli yatmaq, sinir sisteminin nizamlı işləməsini təmin etmək üçün zəruridir. Yuxusuzluq, əsmənin şiddətini artıra bilər. Buna görə də hər gün nizamlı yatmağa diqqət etmək, əsmənin azalmasına kömək edə bilər.
- Gündəlik vərdişlərdə dəyişiklik etmək də əl əsməsini nəzarət altına almağa kömək edə bilər. Məsələn, qalın gövdəli qələmlər və ya ağırlaşdırılmış çəngəl-bıçaq istifadə etmək, əl əsməsinin gündəlik fəaliyyətlərə təsirini azalda bilər.
- Həkim müayinələrini ləngitməmək də vacibdir. Əgər əl əsməsi getdikcə artırsa və ya gündəlik həyatı çətinləşdirirsə, bir tibb mütəxəssisi ilə məsləhətləşərək altda yatan səbəbi müəyyən etmək və uyğun müalicə üsullarına yönəlmək ən doğru yanaşma olacaqdır.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
