Babasil (hemoroid) dünyada ən geniş yayılmış proktoloji xəstəliklərdən biridir və yaşı 50-dən yuxarı olan insanların təqribən yarısı həyatları boyu bu problemlə üzləşir.
Sadə dillə izah etsək, babasil anal kanalda və düz bağırsağın aşağı hissəsində yerləşən vena yastıqcıqlarının şişməsi və iltihablı vəziyyətidir.
Bu xəstəlik həm fiziki, həm də psixoloji narahatlıq yaradır və bir çox insan utancaq hiss etdiyi üçün vaxtında həkimə müraciət etmir.
Lakin babasil ilkin əlamətləri vaxtında müəyyən edilib müalicə olunduqda, xəstəliyin inkişafının qarşısını almaq və ciddi ağırlaşmalardan qaçmaq mümkündür.
Bu məqalədə biz babasil haqqında ətraflı məlumat verəcək, səbəblərini, əlamətlərini və müasir müalicə üsullarını izah edəcəyik.
Babasil nədir və necə yaranır?
Babasil və ya hemoroid anal kanalda yerləşən xüsusi vena kələfləridir ki, bunlar normal anatomik strukturlardır və qanın geri qayıtmasının qarşısını almaqda rol oynayır.
Lakin müəyyən səbəblərdən bu damarlar şişir, böyüyür və simptomlar yaranır. Bu zaman biz tibbi olaraq hemoroid xəstəliyindən danışırıq.
Babasil iki əsas növə bölünür:
Daxili babasil: Düz bağırsağın daxilində, anal kanalın yuxarı hissəsində yerləşir. Adətən ağrısız olur, lakin qanaxma və ya prolaps (çölə çıxma) əlamətləri ilə özünü göstərir.
Xarici babasil: Anusdakı dərinin altında yerləşir. Daha çox ağrı, qaşınma və narahatlıq yaradır. Xarici babasilin içərisində qan laxtası (tromboz) əmələ gələrsə, kəskin ağrı yaranır.
Vena yastıqcıqlarının şişməsinə səbəb olan əsas faktorlar arasında bu nahiyəyə təzyiqin artması, xronki qəbizlik, hamiləlik, oturaq həyat tərzi, ağır yük qaldırma və genetik meyllillik var.
Babasil ilkin əlamətləri hansılardır?
Babasil ilkin əlamətləri və müalicəsi mövzusunda ilk növbədə xəstəliyin erkən mərhələdə necə özünü göstərdiyini bilmək vacibdir. Erkən diaqnoz və müalicə daha yaxşı nəticələr verir.
Qanaxma: Ən çox rast gəlinən əlamətdir. Nəcis zamanı və ya sonra parlaq qırmızı qan görülür. Qan adətən tualet kağızında və ya nəcisdə müşahidə olunur. Daxili babasildə qanaxma ağrısız olur.
Qaşınma və yanma: Anal nahiyədə davamlı qaşınma, narahatlıq və yanma hissi yaranır. Bu əlamət xüsusən xarici babasildə daha çox özünü göstərir.
Ağrı və narahatlıq: Xarici babasildə, xüsusən də tromboz baş verdikdə kəskin ağrı hiss olunur. Oturarkən, nəcis zamanı və ya gündəlik fəaliyyətlər zamanı narahatlıq artır.
Şişkinlik və kütlə hissi: Anus ətrafında şişkinlik, kütlə və ya “nəyinsə çölə çıxması” hissi yaranır. Bəzən daxili babasil böyüyüb çölə çıxır və əllə içəri itələnməlidir.
Selikli ifrazat: Anal nahiyədən selik ifrazatı ola bilər ki, bu da dərinin qıcıqlanmasına və qaşınmaya səbəb olur.
Nəcis tutma çətinliyi: Bəzi hallarda anal kanalda diskomfort hissi nəcis tutmağı çətinləşdirir.
Bu əlamətlərdən hər hansı birini müşahidə etdikdə, mütləq proktolaq və ya ümumi cərrah həkimə müraciət etmək lazımdır. Qanaxma yalnız babasildən deyil, daha ciddi xəstəliklərdən də (kolorektal xərçəng, poliplər) yarana bilər.
Babasil riskini artıran amillər
Babasil yaranmasına səbəb olan və riski artıran bir sıra amillər var:
Qəbizlik və gərginləşmə: Xronki qəbizlik və nəcis zamanı uzun müddət gərginləşmə anal nahiyədəki damarlara təzyiq artırır.
Oturaq həyat tərzi: Uzun müddət oturaq vəziyyətdə qalmaq, xüsusən də ofis işçiləri, sürücülər və kompüter işçiləri üçün risk faktordur.
Hamiləlik və doğuş: Hamiləlik dövründə artan uterus təzyiqi və doğuş zamanı gərginləşmə babasil riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Piylənmə: Artıq çəki qarın boşluğunda təzyiqi artırır və babasil inkişafına səbəb olur.
Ağır yük qaldırma: Peşəsi və ya idman növü ilə bağlı ağır yük qaldıranlar daha çox risk altındadır.
Yaş: Yaşla birlikdə toxumaların zəifləməsi və babasil riski artır. 45-65 yaş arası ən çox rast gəlinir.
Genetik meyillik: Ailədə babasil problemi olanların özlərində də yaranma ehtimalı yüksəkdir.
Xronki öskürək və ağır qaldırma: Bu vəziyyətlər də qarın daxili təzyiqi artırır.
Babasil diaqnozu necə qoyulur?
Babasil diaqnozu təcrübəli həkim tərəfindən klinik müayinə ilə qoyulur. Diaqnostika prosesi aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:
Anamnez toplama: Həkim şikayətlərinizi, əlamətlərin başlama vaxtını, qanaxmanın xarakterini və risk faktorlarını öyrənir.
Vizual müayinə: Anal nahiyənin xarici görünüşü yoxlanılır. Xarici babasil, dəri etiketləri, çatlar və ya başqa dəyişikliklər aşkar olunur.
Rəqəmsal rektal müayinə: Həkim əlcəkli barmaqla düz bağırsağın aşağı hissəsini yoxlayır. Bu müayinə daxili babasili, kütlələri və tonus dəyişikliklərini müəyyən etməyə kömək edir.
Anoskopiya: Xüsusi alət (anoskop) vasitəsilə anal kanalın daxili hissəsi müayinə edilir və daxili babasilin dərəcəsi qiymətləndirilir.
Proktoskopiya və ya siqmoidoskopiya: Düz bağırsağın daha yuxarı hissələri yoxlanılır ki, digər xəstəliklər istisna olunsun.
Kolonoskopiya: 50 yaşdan yuxarı xəstələrdə və ya qanaxmanın digər səbəblərini istisna etmək üçün tam bağırsaq müayinəsi tövsiyə olunur.
Diaqnoz zamanı babasil 4 dərəcəyə bölünür ki, bu da müalicə taktikasını müəyyən edir.
Babasil müalicəsi
Babasil ilkin əlamətləri və müalicəsi mərhələli yanaşma tələb edir. Müalicə metodu xəstəliyin dərəcəsindən, əlamətlərin şiddətindən və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılıdır.
Konservativ (əməliyyatsız) müalicə
Erkən mərhələdə və yüngül formalarda konservativ yanaşma effektivdir:
Həyat tərzinin dəyişdirilməsi:
- Lifli qidalarla zəngin pəhriz (meyvə, tərəvəz, taxıl)
- Bol su içmək (gündə 2-2.5 litr)
- Fiziki aktivliyin artırılması
- Uzun müddət oturmaqdan qaçınmaq
- Nəcis zamanı gərginləşməməyə çalışmaq
Dərman müalicəsi:
- Venotonik preparatlar (flebotonik) – damarları möhkəmləndirir
- Yerli məlhəmlər və şamlar – ağrını, iltihabı azaldır
- Ağrıkəsici və iltihab əleyhinə dərmanlar
- Bağırsaq yumşaldıcıları
Gigiyena tədbirləri:
- Anal nahiyənin təmiz saxlanılması
- İsti oturma vannası (sitz bath) – gündə 2-3 dəfə 15 dəqiqə
- Yumuşaq tualet kağızı istifadəsi və ya su ilə yuma
Minimal invaziv prosedurlar
Konservativ müalicənin effekt vermədiyi hallarda minimal invaziv üsullar tətbiq olunur:
Rezin halqa bağlama (ligasiya): Daxili babasilin əsasına xüsusi rezin halqa qoyulur, qan təchizatı kəsilir və babasil 7-10 gün ərzində düşür.
Skleroтerapiya: Babasilin içərisinə xüsusi maddə vurularaq damarların yapışması təmin edilir.
İnfraqırmızı koaqulyasiya: İnfraqırmızı şüa ilə babasil toxuması koaqulyasiya olunur.
Kriodestruksiya: Soyuq (maye azot) ilə babasil toxumasının dondurularaq məhv edilməsi.
Bu prosedurlar ambulatoriya şəraitində, anesteziya olmadan və ya yerli anesteziya ilə aparılır, xəstə həmin gün evə gedə bilir.
Cərrahi müalicə
İrəliləmiş mərhələlərdə (3-4 dərəcəli babasil), ağırlaşmalarda və ya digər üsulların effektsiz olduğu hallarda cərrahi əməliyyat lazım gəlir:
Klassik hemorroidektomiya (Milligan-Morgan): Babasil düyünlərinin cərrahi kəsilməsi. Ən effektiv üsuldur, lakin bərpa dövrü uzundur.
Stapler hemorroidektomiya (Longo üsulu): Xüsusi stapler cihazı ilə babasilin qan təchizatını kəsən dövri rezeksiya aparılır. Daha az ağrılıdır.
Laser və ya radiotalğa hemorroidektomiya: Müasir texnologiyalarla babasilin kəsilməsi, daha az qanaxma və tez bərpa ilə.
Doppler qabığı arterial bağlama (HAL): Doppler ultrasəs ilə babasili qidalandıran arteriyalar tapılıb bağlanır.
Cərrahi müalicə ümumi və ya spinal anesteziya altında həyata keçirilir və 1-3 gün stasionar müşahidə tələb olunur.
Babasilin qarşısını necə almaq olar?
Profilaktika müalicədən daha asandır. Sadə tövsiyələrə əməl edərək babasil riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq olar:
- Sağlam qidalanma: Gündəlik pəhrizə lif (30-35 qram), meyvə, tərəvəz və taxıl məhsulları daxil edin.
- Su balansı: Gündə azı 8 stəkan su için.
- Fiziki aktivlik: Hər gün 30 dəqiqə mötədil fiziki məşğələ, gəzinti və ya idman.
- Düzgün tualet vərdişləri: Nəcis hissi olanda ləngitməyin, uzun müddət tualet oturağında qalmayın (maksimum 3-5 dəqiqə), gərginləşməməyə çalışın.
- Çəki nəzarətı: Sağlam çəkini qoruyun, piylənmədən qaçın.
- Hamiləlik dövründə: Tez-tez gəzinti edin, qəbizliyin qarşısını alın, həkim məsləhəti ilə venotonik preparatlar qəbul edin.
- Oturaq iş şəraitində: Hər saatda 5-10 dəqiqə fasilə verin, ayağa qalxın, hərəkət edin.
- Ağır yük qaldırma texnikası: Düzgün texnika ilə qaldırın, təkcə bel əzələləri ilə deyil, bütün bədənlə qaldırın.
Babasil haqqında tez-tez verilən suallar
1. Babasil öz-özünə keçə bilərmi?
Yüngül formalarda və erkən mərhələlərdə babasil həyat tərzinin düzəlməsi və konservativ tədbirlərlə öz-özünə keçə bilər. Lakin bu, xəstəliyin tamamilə yox olması demək deyil.
Risk faktorları davam edərsə, babasil yenidən yarana bilər. 2-4 dərəcəli babasil isə adətən tibbi müdaxilə tələb edir və öz-özünə keçmir.
Əlamətləri yüngülləşdirmək üçün lifli qida, bol su və fiziki aktivlik vacibdir, lakin simptomlar davam edərsə mütləq həkimə müraciət etməlisiniz.
2. Babasil əməliyyatı ağrılıdırmı?
Müasir cərrahi üsullar və anesteziya metodları sayəsində əməliyyat özü ağrısız keçir. Əməliyyat ümumi, spinal və ya yerli anesteziya altında aparılır.
Əməliyyatdan sonrakı dövrdə bəzi narahatlıq və ağrı ola bilər, lakin bu ağrıkəsici dərmanlarla asanlıqla idarə olunur. İlk 5-7 gün xüsusən nəcis zamanı narahatlıq ola bilər.
Lazer və stapler üsulları klassik əməliyyatlara nisbətən daha az ağrılıdır və bərpa dövrü daha qısadır. Həkimin göstərişlərinə əməl etməklə ağrı minimuma endirilə bilər.
3. Babasil nə qədər müddətdə sağalır?
Sağalma müddəti müalicə üsulundan asılıdır. Minimal invaziv prosedurlardan (rezin halqa bağlama, skleroтerapiya) sonra 7-10 gündə normal həyata qayıtmaq mümkündür.
Klassik cərrahi əməliyyatdan sonra tam bərpa 4-6 həftə çəkir, lakin əksər xəstələr 2-3 həftədən sonra işə qayıda bilir. Stapler və laser əməliyyatlarında bərpa 2-3 həftəyə qısalır. Konservativ müalicə ilə əlamətlərin yüngülləşməsi 1-2 həftə ərzində başlayır.
Hər xəstənin bərpa sürəti fərqlidir və ümumi sağlamlıq vəziyyəti, əməliyyata əməl olunması və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır.
4. Hamiləlik zamanı babasil necə müalicə olunur?
Hamiləlik zamanı babasil çox rast gəlinir, çünki böyüyən uterus qarın boşluğunda təzyiq yaradır.
Bu dövrdə müalicə konservativdir və təhlükəsiz üsullarla aparılır: lifli qida, bol su, fiziki aktivlik, İsti oturma vannası, təhlükəsiz yerli məlhəmlər və şamlar (həkim tərəfindən təyin edilmiş), venotonik preparatlar (yalnız həkim nəzarəti ilə).
Əməliyyat hamiləlik zamanı tövsiyə edilmir və yalnız çox ciddi hallarda nəzərdən keçirilir. Əksər hallarda, doğuşdan sonra babasil əlamətləri öz-özünə azalır.
Lakin doğuşdan 2-3 ay sonra problemlər davam edərsə, həkimə müraciət edib tam müalicə planı hazırlamaq lazımdır.
5. Babasil xərçəngə çevrilə bilərmi?
Xeyr, babasil özü xərçəngə çevrilmir. Babasil yalnız genişlənmiş damar düyünləridir və onkologik xəstəlik deyil.
Lakin babasilin əlamətləri (xüsusən qanaxma) bəzi kolorektal xərçəng əlamətlərinə bənzəyir.
Ona görə də qanaxma, nəcis vərdişlərində dəyişiklik, kütlə hissi kimi əlamətlər yarandıqda mütləq həkimə müraciət edib tam müayinə keçirmək vacibdir.
50 yaşdan yuxarı bütün xəstələrə və ailə anamnezində kolorektal xərçəng olanlara kolonoskopiya tövsiyə olunur. Vaxtında diaqnoz həm babasil, həm də digər ciddi xəstəliklərin müəyyən edilməsi üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Həkimə nə vaxt müraciət etməlisiniz?
Aşağıdakı hallarda təcili həkim konsultasiyası tələb olunur:
- Kəskin ağrı və anus ətrafında şiddətli şişkinlik
- Bol və ya davamlı qanaxma
- Başgicəllənmə, zəiflik və ya bayılma hissi (anemiya əlamətləri)
- Qızdırma və anal nahiyədə artan qızartı (infeksiya şübhəsi)
- Nəcis və ya qaz tutma problemi
- Çox vaxt qanaxma və narahatlıq, konservativ müalicədən sonra yaxşılaşma olmadıqda
Sağlamlığınız öz əlinizdədir. Profilaktik tədbirlərə əməl edin, sağlam həyat tərzi sürün və ən əsası – xəstəlik əlamətləri yarandıqda vaxtında həkim yardımı alın.
Babasil müalicəsi müasir tibbdə uğurla həyata keçirilir və siz də tam sağlam həyata qayıda bilərsiniz.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
