Uşaqlarda iştahsızlıq — yəni uşağın yemək yeməkdən imtina etməsi və ya çox az yemək yeməsi — valideynlər arasında ən çox narahatlıq yaradan sağlamlıq məsələlərindən biridir.
Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, 1–6 yaş arası uşaqların 25–35%-i hər hansı bir dövrdə iştahsızlıq problemi yaşayır.
Bununla belə, əksər hallarda bu vəziyyət ciddi bir xəstəliyin əlaməti olmur; lakin bəzən altında yatan tibbi, psixoloji və ya qidalanma problemləri ola bilər.
Uşaqlarda iştahsızlıq nədir?
İştahsızlıq tibb dilində “anoreksia” (iştahanın azalması) kimi adlandırılır — bu termin yetkinlərdə görülən yemə pozuntusu olan anoreksia nervozadan tamamilə fərqlidir.
Uşaqlarda iştahsızlıq iki əsas formada özünü göstərir:
- Fizioloji iştahsızlıq: Uşağın böyümə sürətinin yavaşlaması ilə birlikdə kalorijə ehtiyacının azalması nəticəsində yaranır. Bu, 1–3 yaş arasında çox normaldır.
- Patoloji iştahsızlıq: Hər hansı bir xəstəlik, infeksiya, dəmir çatışmazlığı, sink çatışmazlığı, həzm problemləri və ya psixoloji vəziyyətlərlə əlaqəli iştahsızlıqdır.
Valideynlər üçün ən önəmli sual: Uşağım sadəcə az yeyir, yoxsa böyüməsi və inkişafı ləngiyirmi? Bu fərqi anlamaq üçün pediatrın qiymətləndirməsi vacibdir.
Uşaqlarda iştahsızlığın səbəbləri
1. Normal böyümə dövrləri
1–5 yaş arası uşaqlarda böyümə sürəti körpəlik dövrünə nisbətən xeyli yavaşlayır. Bu dövrdə uşağın kaloriyə ehtiyacı azaldığından az yemək yeməsi tamamilə normaldır.
Valideynlər bu vəziyyəti xəstəlik kimi qəbul edib narahat olurlar, halbuki uşağın inkişafı normaldır.
2. Dişləmə dövrü (Teething)
6–24 aylıq körpələrdə diş çıxarkən ağrı, hərarət və ağız rahatsızlığı iştahı əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Bu dövrdə uşaqlar bərk qidalardan qaçır, yalnız maye və ya yumşaq qidalar qəbul edə bilirlər.
3. İnfeksiyalar və xəstəliklər
Üst tənəffüs yolu infeksiyaları, boğaz ağrısı, qulaq iltihabı, qastroenterit kimi xəstəliklər iştahı kəskin şəkildə azaldır. Bu hallarda iştahsızlıq xəstəlik sağaldıqdan sonra adətən özü keçir.
4. Qida qorxuları və sensori həssaslıq
Bəzi uşaqlarda yeni qidaları sınamaqdan qorxu (neofobia) gözləniləndir. Sensori emal pozuntusu olan uşaqlarda isə müəyyən qidaların toxunuşu, görünüşü və ya qoxusu iştahsızlığa yol aça bilər. Bu vəziyyət autizm spektr pozuntusunda daha çox müşahidə edilir.
5. Psixoloji amillər
Stress, ailə mühitindəki gərginlik, yeni qardaş/bacının doğulması, körpə bağçasına başlamaq kimi həyat dəyişiklikləri uşaqlarda emosional iştahsızlığa səbəb ola bilər. Uşaqlar yemək vasitəsilə nəzarət hissini ifadə edə bilərlər.
6. Qida çatışmazlıqları
Dəmir çatışmazlığı (anemiya) və sink çatışmazlığı uşaqlarda iştahsızlığın çox rastlanan tibbi səbəblərindəndir. Bu vəziyyətlər qan analizi ilə müəyyən edilib müalicə edilə bilər.
7. Həzm sistemi problemləri
Qastroezofageal reflüks (GER), çölyak xəstəliyi, qida allergiyaları və ya yemək borusu ilə bağlı problemlər uşaqlarda xroniki iştahsızlığa yol aça bilər. Bu hallarda yeməkdən sonra ağrı, şişkinlik, ishal və ya qusma kimi əlamətlər də müşahidə edilə bilər.
Narahat etməli olan xəbərdarlıq işarələri
Bütün iştahsızlıq eyni dərəcədə ciddi deyil.
Aşağıdakı əlamətlər varsa, mütləq pediatra müraciət edin:
- Uşaq son 2–3 həftə ərzində kilo almırsa və ya kilo itiribsə
- Boy artımı yaşa görə uyğun normadan geriləyirsə
- Uşaq olduqca zəif, yorğun, solğun və ya enerji sevsizdirsə
- İştahsızlıqla yanaşı qusma, ishal, qanlı nəcis varsa
- Uşaq heç bir qida qrupunu qəbul etmirsə
- İştahsızlıq 1 aydan çox davamlı olarsa
- Udma çətinliyi, yemək zamanı ağlama/qışqırma varsa
Uşaqlarda iştah artırmaq üçün nə etməli?
- Nizamlı yemək saatları təyin edin. Gündə 3 əsas yemək + 2 ara öyün yemək saatını tənzimləyir.
- Porsiyaları kiçik saxlayın. Böyük porsiyalar uşaqları hövlnak edə bilər.
- Yemək vaxtı ekranı söndürün. TV, planşet, telefon diqqəti dağıdır.
- Yeni qidaları təzyiqsiz, tez-tez təqdim edin. Uşaqlar bir qidanı qəbul etməzdən əvvəl onu ortalama 10–15 dəfə görməlidirlər.
- Ailəcə bir masada yeyin. Uşaqlar yetkinləri müşahidə edərək yemək yeməyi öyrənirlər.
- Qida rəngləri ilə oynayın. Rəngarəng tərəvəzlər və maraqlı formalar iştahı artıra bilər.
- Yeməyi mükafat/cəza vasitəsi etməyin. Bu, uzunmüddətli pis qidalanma vərdişləri formalaşdıra bilər.
- Aclıq siqnallarına diqqət edin. Əsəbililik, ağlama — bunlar ac olduğunun işarəsidir.
- Vitamin-mineral əlavələri barədə həkimlə məsləhətləşin. Öz başınıza əlavə verməyin.
- Uşağı yemək hazırlamağa cəlb edin. Uşaqlar özlərinin hazırladığı yeməyi daha çox yeyirlər.
Tez-tez verilən suallar
Uşaqlarda iştahsızlığın ən çox görülən yaş dövrü hansıdır?
Ən çox 1–5 yaş arasında müşahidə edilir. Bu dövrdə körpəlik dövrünün sürətli böyüməsi yavaşlayır və kalorijə ehtiyac azalır. 18 ay – 3 yaş arası “seçici yemək” dövrü olaraq bilinir və əksəriyyət üçün normaldır. 5 yaş üstündə davamlı iştahsızlıq varsa pediatra müraciət tövsiyə olunur.
Zəif iştahlı uşaq üçün hansı vitamin-mineral əlavəsi ən faydalıdır?
Dəmir (Fe), sink (Zn) və D vitamini uşaqlarda iştahsızlıqla ən çox əlaqəli qida maddələridir. Lakin hansının lazım olduğunu müəyyən etmək üçün qan analizi aparılmalıdır. Həkimin tövsiyəsi olmadan əlavə vermək artıq dozaya yol aça bilər.
Uşağım həmişə eyni qidaları yeyir, bu normal sayılırmı?
Bəli, bu “seçici yemək” (picky eating) adlanan çox yaygın bir davranışdır. 3–6 yaş arası uşaqların 50%-ə qədəri seçici yeyəndir. Əgər uşağınız hər qida qrupundan ən azı bir maddə yeyirsə — bu narahat etməməlidir. Yalnız 5–6 qidaya qısılıbsa, bu mütəxəssis dəstəyi tələb edə bilər.
Uşaqlarda iştahsızlıq anemiya ilə əlaqəlidirmi?
Bəli, birbaşa əlaqə var. Dəmir çatışmazlığı anemiyası iştahı azaldır, çünki uşaq yorğunluq, halsızlıq hiss edir və yeməyə maraq göstərmir. Digər tərəfdən, az yemək anemiyanı daha da dərinləşdirə bilər — bu iki amil bir-birini möhkəmləndirən bir dövr yaradır.
Uşağımı yeməyə məcbur etməliyəmmi?
Xeyr. Araşdırmalar göstərir ki, yeməyə məcburetmə yemək vaxtını stresli bir hadisəyə çevirir və uzunmüddətli pis qidalanma vərdişlərinin formalaşmasına zəmin yaradır.
Tövsiyə olunan yanaşma: valideyn nə, nə vaxt və harada yeyiləcəyini qərara alır; uşaq isə neçə yeyəcəyini özü müəyyən edir.
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Aşağıdakı hallarda gözləmədən pediatra başvurun: 2 həftədən çox iştahsızlıq; kilo itkisi; hərarət, qusma, ishal ilə birlikdə iştahsızlıq; enerji səviyyəsinin aşkar azalması; yutma zamanı ağrı şikayəti. Pediatr zəruri hallarda qan testi, immunoloji müayinə və ya qidalanma mütəxəssisinin konsultasiyasını təyin edəcək.
Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzini tutmur. Konkret sağlamlıq problemləri üçün mütləq uşaq həkiminizə müraciət edin.
