Gündəlik həyatımızda qarşılaşdığımız ağrılar və qəfil yüksələn qızdırma zamanı ilk müraciət etdiyimiz vasitələrdən biri, şübhəsiz ki, parasetamoldur.
Demək olar ki, hər evin aptek qutusunda olan bu maddə, dünyada ən çox istifadə edilən ağrıkəsici və qızdırmasalıcı dərmanlardan biridir.
Bəs, parasetamol dərmanı nədir? Nə zaman istifadə edilir? Bu yazıda biz parasetamolun təsir mexanizmindən tutmuş, istifadə qaydalarına və diqqət yetirilməli olan məqamlara qədər hər şeyi ətraflı şəkildə izah edəcəyik.
Parasetamol nədir?
Parasetamol (beynəlxalq adı: Acetaminophen), analgetik (ağrıkəsici) və antipiretik (qızdırmasalıcı) xüsusiyyətlərə malik olan farmakoloji preparatdır.
Kimyəvi cəhətdən o, qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar (QSİƏD – məsələn, aspirin və ya ibuprofen) qrupuna daxil deyil, çünki parasetamolun iltihabəleyhinə təsiri çox zəifdir.
Onun əsas iş prinsipi beyində ağrı siqnallarının ötürülməsinə cavabdeh olan kimyəvi maddələrin (prostaqlandinlərin) sintezini bloklamaq və bədənin temperatur tənzimləmə mərkəzinə təsir edərək qızdırmanı salmaqdır.
Mədə-bağırsaq sistemi üçün digər ağır ağrıkəsicilərdən daha yumşaq olması onu bir çox xəstə qrupu üçün əvəzolunmaz edir.
Parasetamol nə zaman istifadə edilir?
Parasetamol geniş spektrli ağrılarda və müxtəlif xəstəliklər zamanı simptomatik müalicə üçün nəzərdə tutulub.
Əsas istifadə halları aşağıdakılardır:
- Yüksək Qızdırma: Qrip, soyuqdəymə və digər infeksion xəstəliklər zamanı bədən temperaturunu aşağı salmaq üçün istifadə olunur.
- Baş Ağrıları: Gərginlik tipli baş ağrıları və miqren tutmaları zamanı effektivdir.
- Diş Ağrısı: Diş çəkdirdikdən sonra və ya iltihabi proseslərdə ağrını azaltmaq üçün tətbiq edilir.
- Əzələ və Oynaqlarda Ağrı: Bel ağrıları, revmatizm (yüngül dərəcəli) və idman zədələri zamanı kömək edir.
- Aybaşı Ağrıları: Qadınlarda dismenoreya zamanı yaranan sancıları yüngülləşdirir.
- Peyvənddən Sonrakı Reaksiyalar: Xüsusilə uşaqlarda peyvənddən sonra yaranan hərarəti idarə etmək üçün təyin edilir.
Parasetamolun dozalanması: Düzgün miqdar necə olmalıdır?
Parasetamolun effektivliyi qədər, təhlükəsizliyi də dozadan birbaşa asılıdır. Həddindən artıq istifadə qaraciyər üçün ciddi təhlükə yarada bilər.
Böyüklər üçün dozalanma:
- Standart doza adətən 500 mq və ya 1000 mq (1 qram) təşkil edir.
- Gündəlik maksimum doza 4000 mq-dan (4 qram) artıq olmamalıdır.
- İki qəbul arasındakı fasilə ən azı 4-6 saat olmalıdır.
Parasetamol uşaq dozası:
Uşaqlarda doza yaşa deyil, çəkiyə (kq) görə hesablanır.
- Adətən hər kiloqram üçün 10-15 mq parasetamol nəzərdə tutulur.
- Sutka ərzində maksimum 4 dəfə verilə bilər.
- Qeyd: Körpələr üçün şərbət (sirop) və ya şam (rektal supozitor) formalarından istifadə məsləhətdir.
Parasetamol istifadə edərkən diqqət edilməli məqamlar
Bu dərman “reseptsiz” satıldığı üçün bir çox insan onu tamamilə zərərsiz hesab edir. Lakin aşağıdakı hallara mütləq diqqət yetirilməlidir:
1. Qaraciyər sağlamlığı
Parasetamol qaraciyərdə parçalanır. Əgər şəxsdə qaraciyər çatışmazlığı varsa və ya mütəmadi olaraq alkoqol qəbul edirsə, parasetamol qəbulu ciddi toksik təsir yarada bilər.
2. Gizli parasetamol (kombinə edilmiş dərmanlar)
Bir çox soyuqdəymə əleyhinə tozlar (məsələn, Teraflu, Taylol-Hot və s.) tərkibində artıq 500 mq-a qədər parasetamol saxlayır.
Əgər siz həm bu tozları içib, həm də əlavə parasetamol həbi qəbul etsəniz, bilmədən dozanı aşmış olarsınız.
3. Alkoqol ilə qarşılıqlı təsir
Müalicə müddətində spirtli içkilərdən tamamilə imtina etmək lazımdır. Bu kombinasiya kəskin qaraciyər çatışmazlığına yol aça bilər.
Parasetamolun əks təsirləri
Hər bir dərman kimi, parasetamolun da yan təsirləri ola bilər, lakin düzgün dozada bunlar nadir hallarda baş verir:
- Dəri səpkiləri və qaşınma (allergik reaksiya).
- Ürəkbulanma və qusma.
- Qan göstəricilərində dəyişikliklər (uzunmüddətli istifadədə).
Vacib Xəbərdarlıq: Əgər üz, dil və ya boğazda şişkinlik, nəfəs darlığı hiss etsəniz, dərhal təcili yardıma müraciət edin. Bu, anafilaktik şokun əlaməti ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Parasetamol dərmanı uşaqlarda qızdırma zamanı nə qədər verilməlidir?
Uşaqlarda parasetamol dozası uşağın çəkisinə görə hesablanmalıdır. Standart olaraq hər kiloqram çəki üçün 10-15 mq tövsiyə olunur.
Məsələn, 10 kq çəkisi olan bir uşaq üçün birdəfəlik doza 100-150 mq-dır. Gün ərzində 4-dən artıq doza verilməməlidir. Həmişə həkiminizlə məsləhətləşin.
2. Hamiləlik zamanı parasetamol qəbul etmək təhlükəsizdirmi?
Parasetamol, hamiləlik dövründə ağrıkəsici və qızdırmasalıcı kimi istifadəsinə icazə verilən ən təhlükəsiz dərman hesab olunur.
Lakin bu, yalnız qısa müddətli və ən aşağı effektiv dozada istifadə edildikdə keçərlidir. İstifadə etməzdən əvvəl ginekoloqunuzla məsləhətləşməyiniz vacibdir.
3. Parasetamol və ibuprofen eyni anda istifadə oluna bilərmi?
Bəli, bəzi hallarda (məsələn, çox yüksək və düşməyən qızdırma zamanı) həkimlər bu iki preparatın növbəli şəkildə istifadəsini tövsiyə edə bilərlər.
Lakin bu, özbaşına edilməməlidir, çünki hər iki dərmanın fərqli yan təsirləri və metabolizm yolları var.
4. Parasetamol mədəyə ziyan vururmu?
Aspirin və ya ibuprofenlə müqayisədə parasetamolun mədə selikli qişasına mənfi təsiri yoxdur.
Bu səbəbdən mədə xorası və ya qastriti olan xəstələr üçün parasetamol daha uyğun bir seçimdir. Onu həm ac, həm də tox qarnına qəbul etmək olar.
5. Parasetamolun təsiri nə qədər vaxtdan sonra başlayır?
Ağız yolu ilə (tablet və ya sirop) qəbul edildikdə parasetamol adətən 30-60 dəqiqə ərzində təsir göstərməyə başlayır. Qızdırmasalıcı təsiri isə təxminən 2-4 saat ərzində zirvəyə çatır.
Parasetamolun formaları
Dərman bazarında parasetamol müxtəlif formalarda mövcuddur ki, bu da onu hər yaş qrupu üçün əlçatan edir:
- Tabletlər və Kapsullar: Böyüklər və yeniyetmələr üçün.
- Şərbətlər (Sirop): Dadlı aromalarla (çiyələk, portağal) uşaqlar üçün.
- Şamlar (Supozitorlar): Ürəkbulanması olan və ya ağızdan dərman qəbul edə bilməyən kiçik uşaqlar üçün.
- İnyeksion formalar: Xəstəxana şəraitində venadaxili tətbiq üçün.
Diqqət
Parasetamol dərmanı, düzgün istifadə edildikdə ağrı və qızdırma ilə mübarizədə ən etibarlı müttəfiqimizdir.
Lakin unutmamaq lazımdır ki, parasetamol xəstəliyin səbəbini müalicə etmir, sadəcə onun simptomlarını (ağrı və qızdırma) aradan qaldırır.
Əgər ağrılarınız 3 gündən artıq davam edərsə və ya qızdırmanız düşmürsə, mütləq peşəkar tibbi yardım almalısınız.
Nə etməli?
- Hər hansı bir dərmanı qəbul etməzdən əvvəl onun içlik vərəqəsini oxuyun.
- Gündəlik 4 qramlıq dozanı heç vaxt aşmayın.
- Əgər xroniki xəstəlikləriniz varsa, həkim məsləhəti olmadan parasetamol qəbul etməyin.
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Müalicə və diaqnoz üçün həkiminizə müraciət edin.
