Narahat bağırsaq sindromu, adından da anlaşıla biləcəyi kimi yoğun bağırsağı təsir edən bir həzm sistemi xəstəliyidir. Digər adı isə irritabl bağırsaq sindromudur.
Bu sindrom, cəmiyyətin təxminən 6-da 1-ni təsir edən kifayət qədər geniş yayılmış bir sağlamlıq problemidir. Xarakterik olaraq isə xroniki bir quruluşa sahibdir və bu səbəbdən uzunmüddətli bir müalicə planlaşdırılır. İnsanın yoğun bağırsaq funksiyaları olması lazım olduğu kimi işləmir.
Yenə də bu narahatlıq bir çox vəziyyətdə ağır simptomlara yol açmır. İnsanın sağlam bir həyat tərzi sürməsi sözügedən narahatlığın əlamətlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
İrritabl bağırsaq sindromu, bağırsaq toxumasında ciddi struktur dəyişikliklərinə yol açmır. Buna görə də bu narahatlığın kolorektal xərçəng riskini artırma xüsusiyyəti yoxdur.
Narahat bağırsaq sindromu yaranma səbəbi
Narahat bağırsaq sindromunun konkret bir şəkildə hansı səbəbdən ortaya çıxdığı tam olaraq bilinmir. Ancaq narahatlığın ortaya çıxmasına zəmin hazırlayan bəzi faktorlar təsbit edilmişdir.
Bu faktorlar aşağıda izah edilmişdir:
Bağırsaq əzələlərində baş verən anormal yığılmalar narahat bağırsaq sindromunun ortaya çıxmasına yol aça bilər. Belə ki, bağırsaqların divarları, yeməkləri içərisindəki kanallardan yığılaraq keçirən bir quruluşa sahibdir.
Ancaq bəzi vəziyyətlərdə bu yığılmalar olması lazım olanından daha çox ola bilər ya da daha uzun çəkə bilər. Bu da qazlanmaya, şişkinliyə və ishala yol aça bilər. Digər vəziyyət isə yığılmaların zəifləməsidir.
Zəif yığılmalar isə bağırsaqdakı yeməklərin keçiş sürətini yavaşladaraq nəcisin sərt və quru hala gəlməsinə yol aça bilər.
Bir çox müxtəlif səbəbə bağlı olaraq insanın sinir sistemində bəzi anormallıqlar ortaya çıxa bilər. Xüsusilə də həzm sistemində olan sinirlərdə ortaya çıxan anormallıqlar insanın bağırsaqları ilə bağlı müxtəlif problemlər yaşamasına səbəb ola bilər.
Məsələn, beyin və həzm sistemi arasındakı sinirlərin düzgün şəkildə koordinasiya oluna bilməməsi vəziyyətində bədən həzm funksiyasını yerinə yetirərkən anormal reaksiyalar verə bilər.
Bu vəziyyətin nəticəsi olaraq insanda qarın ağrısı, ishal və qəbizlik kimi simptomlər ortaya çıxa bilər.
İrritabl bağırsaq sindromunun ortaya çıxmasında təsirli ola biləcək digər bir faktor isə bağırsaq iltihabıdır. Çox vaxt bu vəziyyətin ortaya çıxmasındakı əsas səbəb insanın bağırsaqlarında normaldan çox immunitet sistemi hüceyrəsi olmasıdır.
Bu hüceyrələr nə qədər faydalı olsalar da, bəzi vəziyyətlərdə ani reaksiyalar verib bağırsaq iltihabına yol aça bilərlər. Nəticədə insanda qarın ağrısı və ishal kimi əlamətlər görülə bilər.
Bağırsaqdakı mikroflora (faydalı bakteriya) toxumasında ortaya çıxan anormal dəyişikliklər bağırsaq sağlamlığını mənfi istiqamətdə təsir edə bilər.
Belə ki, mikroflora olaraq da adlandırılan bakteriyalar, adlarının çağrışdırdığının əksinə bağırsaq sağlamlığının qorunması mövzusunda son dərəcə faydalıdırlar.
Bu bakteriyaların normaldan az olması ya da normalın xaricində bir quruluşa sahib olması bəzi bağırsaq xəstəliklərini tetikləyə bilər.
Narahat bağırsaq sindromunun digər tetikləyici faktoru isə həzm sistemində ortaya çıxa biləcək olan ciddi infeksiyalardır.
Bu vəziyyət çox vaxt ağır dərəcədə ishal keçirən insanlarda ya da bağırsaq florasının ciddi pozulmaya uğradığı zamanlarda ortaya çıxır.
Narahat bağırsaq sindromu əlamətləri
Narahat bağırsaq sindromunun əlamətləri bir tip deyil. Buna görə də xəstədən xəstəyə fərqli əlamətlər müşahidə etmək mümkündür.
Əlamətlərin növü və şiddəti insanın müqaviməsinə, fiziki vəziyyətinə, xəstəliyin ortaya çıxma səbəbinə və digər bir çox faktora bağlı olaraq dəyişir. Həmçinin irritabl bağırsaq sindromuna sahib olan xəstələrdə ortaya çıxan əlamətlər həmişə stabil şəkildə irəliləmir.
Əlamətlər bəzi vəziyyətlərdə son dərəcə ağrı verici və şiddətli olarkən, bəzi vəziyyətlərdə isə insan hər hansı fiziki əlamət hiss etməyə bilər.
Narahatlığın ümumi əlamətləri aşağıda sıralanmışdır:
- Həddindən artıq qaz və şişkinlik
- İshal
- Qəbizlik
- Bir-birinin ardınca gələn ishal və qəbizlik nöbətləri
- Bağırsaq krampları
- Böyük tualet ediləndən sonra ortadan qalxan qarın ağrısı, bağırsaq krampları və şişkinlik
Narahat bağırsaq sindromu risk faktorları nələrdir?
Bir çox insan “narahat bağırsaq sindromu kimlərdə görülür?” sualının cavabını axtarır. Əvvəlcə bu xəstəlik gənclərdə daha tez-tez görülür. Xəstəliyin görülmə nisbəti 50 yaş altındakı insanlarda 50 yaş üstündekilərə nisbətən 2 dəfə daha çoxdur.
Bununla yanaşı, qadınlarda və genetik olaraq ailəsində kolon xərçəngi mirası olan insanlarda xəstəliyə daha tez-tez rast gəlinir. Təkcə fiziki faktorlar deyil, eyni zamanda ruhi problemlər də IBS yaranmasına yol aça bilər.
Anksiyete və depressiya kimi psixoloji problemlərə sahib olan insanlarda bağırsaq problemləri yaşanma riski daha yüksəkdir.
Narahat bağırsaq sindromu müalicəsi necə aparılır?
Narahat bağırsaq sindromu, çox hallarda insanın uzun müddət ciddi fiziki əziyyətlər çəkməsinə yol açan bir narahatlıq deyil. Xəstələrin bəzi dövrlərdə şikayətləri üst səviyyəyə çatarkən, bəzi dövrlərdə hər hansı şikayətə sahib olmaya bilərlər.
Buna görə də xəstəliyin vaxtaşırı ortaya çıxardığı simptomlər müntəzəm bir müalicə planı ilə nəzarət altına alına bilər.
İzləniləcək müalicə üsulu insanın sahib olduğu əlamətlərə və qastroenteroloq həkimin edəcəyi müayinə nəticələrinə görə formalaşır və standart bir müalicə prosesi yoxdur.
Xəstəliyin müalicə prosesində həkimin tövsiyə edəcəyi dərmanlara əlavə olaraq ən vacib faktor həyat tərzi dəyişikliyidir.
Xəstəliyi tetikləyən faktorlardan mümkün qədər uzaq durmaq, müntəzəm şəkildə idman etmək və sağlam bir pəhriz proqramı qurmaq insanın şikayətlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və ümumi bədən sağlamlığını yaxşılaşdırır.
Dərman müalicəsi ilə narahat bağırsaq sindromu müalicəsi
Narahat bağırsaq sindromu dərmanları arasında önə çıxan bəzi təsir edici maddələr var.
Bu dərmanlar arasında adətən; bağırsaqda olan əzələləri gevşədib krampları və qarın ağrısını azaldan antispazmodic dərmanlar, qəbizlik vəziyyətində tez-tez istifadə edilən müshil məzmunlu dərmanlar və yoğun ishalın yol aça biləcəyi əzələ yırtılmalarını yavaşladan dərmanlar istifadə edilə bilər.
Trisiklik antidepresanlar isə ümumi olaraq insanın qarın ağrısının azalmasını təmin edir. Sözügedən xəstəliyin müalicə edilməsində tətbiq edilən digər bir üsul isə psikoterapiyadir.
Geniş olaraq istifadə edilməsə də, tətbiq edildiyi vəziyyətlərdə müvəffəqiyyətli nəticələr əldə edilmişdir.
Narahat bağırsaq sindromuna nə yaxşı gəlir?
Həyat tərzi dəyişiklikləri, narahatlığın müalicə edilməsində ən vacib faktordur. Burada da insanın yemək yemə nizamı kifayət qədər böyük rol oynayır.
Narahat bağırsaq sindromu pəhrizi deyildikdə ağla ilk olaraq; meyvə, yaşıl yarpaq tərəvəzlər, kəpəkli taxıllar, quru paxlalılar və bənzər yoğun lif məzmunu olan qidalar gəlir.
Bununla yanaşı, insan mümkün qədər ağır yeməklərdən çəkinməli və tez-tez amma az-az yemək yeməlidir.
Yeməklər sürətli şəkildə və bütün olaraq udulmamalı, düzgün şəkildə çeynənərək həzm sisteminin işi asanlaşdırılmalıdır. Pəhriz proqramına əlavə olaraq, idman da xəstəliyin təsirlərini azaltmaq mövzusunda kifayət qədər vacibdir.
Belə ki, idman həm insanın ümumi bədən sağlamlığını yaxşılaşdırır, həm də bədəndəki stress səviyyəsini azaldaraq stress mənşəli ortaya çıxa biləcək qarın ağrısı əlamətlərinin azalmasını təmin edir.
Narahat bağırsaq sindromu pəhrizi
Narahat bağırsaq sindromu və bənzər xəstəliklərin nəzarət edilməsi baxımından insana uyğun bir pəhriz proqramı hazırlanması kifayət qədər vacibdir.
İstehlak edilməsi ya da edilməməsi lazım olan yeməklər isə insandan insana dəyişəcəyindən hamı üçün keçərli ola biləcək standart bir pəhriz proqramı ortaya çıxarmaq mümkün deyil.
Buna görə də insan qidalanma proqramını həkiminə məsləhət edərək hazırlamalı və bu proqrama mümkün qədər riayət etməlidir.
Yenə də irritabl bağırsaq sindromuna sahib olan insanlar üçün ümumi keçər bəzi təkliflər edilə bilər. Bunların arasında ən vacibsi yeməklərin mümkün qədər fast food deyil, evdə hazırlanmış təzə yeməklər olmasıdır.
Həmçinin probiyotik məzmunlu qidaların bağırsaq sağlamlığını müsbət təsir etdiyi bilinir. Buna görə də ev hazırı kələm turşusu, qatıq ya da tarhana kimi qidalar probiyotik məzmunları səbəbindən IBS xəstələri üçün faydalı ola bilər.
Əgər insanda qəbizlik problemi mövcuddursa, həzmi çətin qidaların istehlakını azaltmalıdır. Bunların arasında kələm, karnıbahar, lobya, soğan, brokoli və quru meyvələr kimi qidalar yer alır.
Əgər tam əksinə insanda ishal problemi varsa, bu dəfə yüksək lif məzmunu olan quru paxlalılar, qəhvəyi düyü, qəhvəyi çörək və fındıq kimi qidalar məhdudlaşdırılmalıdır.
Qəbiz olan insanlar isə qeyd edilən yoğun lifli qidaları istehlak etməli və bədənlərinə bol miqdarda maye almalıdırlar.
Narahat bağırsaq sindromu müalicə edilməzsə nə olar?
İrritabl bağırsaq sindromu (IBS) nə qədər insana vaxtaşırı narahatlıq versə də, bir tərəfdən də hər hansı ciddi xəstəliyə yol açmır. Buna görə də Krohn xəstəliyi və ülserativ kolit kimi iltihablı bağırsaq xəstəlikləri ya da kolon xərçəngi kimi ileri dərəcə xəstəliklər ilə hər hansı əlaqəsi yoxdur.
Bu səbəbdən həssas bağırsaq sindromu əsas olaraq insanın həyat keyfiyyətini azaldan, ancaq buna əlavə olaraq hər hansı ciddi vəziyyətə səbəb olmayan bir xəstəlik olaraq bilinir. İnsan qarın ağrısı, ishal və qəbizlik kimi əlamətlər yaşaya bilər.
Bu da xəstəliyin müalicə edilmədiyi vəziyyətlərdə insanın gündəlik həyatda daimi qarın ağrısı ilə başa çıxmağa çalışması mənasına gəlir. Bu səbəbdən bəzi vəziyyətlərdə insana psikoterapiya kimi üsullar tövsiyə edilir.
Belə ki, xəstəliyə sahib olan insanlar daimi qarınlarının ağrıya biləcəyi düşüncəsini daxilləşdirərək gündəlik həyatda edəcəkləri normal fəaliyyətləri tualetə gedəcəkləri qorxusu ilə aksada bilərlər.
Buna görə də insanın mövcud həyat keyfiyyətini qorumaq üçün xəstəliyin müalicəsinə gec qalmadan başlaması kifayət qədər vacibdir.
Bu məlumat yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və tibbi məsləhət əvəzi deyildir. Hər hansı sağlamlıq problemləri üçün həmişə həkim mütəxəssis ilə məsləhətləşin.
