Diabetik ayaq: Əlamətləri, müalicəsi

Diabet (şəkər xəstəliyi) cəmiyyətdə ən çox yayılmış xroniki xəstəliklərdən biridir və qanda şəkərin yüksəlməsi ilə səciyyələnir.

Qanda şəkərin yüksək olması nəzarətə alınmadıqda xəstələrdə diabetin ağırlaşmaları, o cümlədən diabetik ayaq yaranır.

Diabetik ayaq nədir?

Diabet xəstələrinin təxminən beşdə birində həyatlarının müəyyən dövründə sağalmayan yara, xorası və ya infeksiya inkişaf edir. Bu vəziyyət vaxtında və düzgün müalicə edilməzsə, ayağın və ya ayaq nahiyəsinin amputasiyası (itkisi) ilə nəticələnə bilər.

Diabetik ayaq yaralarının müalicəsi multidissiplinar, yəni bir neçə müxtəlif tibbi sahənin əməkdaşlığını tələb edir.

Diyabetik ayaq – şəkər xəstəliyinin uzunmüddətli davamı və ya qanda şəkərin qeyri-kafi nəzarət olunması nəticəsində ayaqda xroniki yara meydana gəlməsidir.

Şəkər xəstəliyi kiçik damarları zədələyərək nevropatiyaya (sinirlərin iltihabı) və ya vaskülopatiyaya (damarların iltihabı) səbəb olur. Həm sinir, həm də damar problemləri nəticəsində diabetik xəstələrdə ayaqda yaralar müşahidə olunur.

Normal şəxslərdə qısa müddətdə sağalan sadə ayaqqabı sıyrığı, ya da dırnaq batması, şəkər xəstələrində əsaslı ayaq üzəri xoraya – diabetik ayaq yarasına çevrilə bilər.

Şəkər xəstələrində ayaqlarda yanğı, keylik, hissiyat itkisi, tər ifrazının azalması və ya tam olmaması, quruluq və daban çatları kimi əlamətlər varsa, nevropatiya və vaskülopatiyadan şübhələnmək lazımdır və vaxtında tədbir görmək vacibdir.

Diabetik ayaq səbəbləri və əlamətləri

Diabetik ayaq tədricən inkişaf edən ciddi və xroniki bir problemdir, tez-tez ilkin dövrdə simptomlar vermir. Qanda şəkərin uzun müddət qeyri-stabil və nəzarətsiz saxlanılması damarların quruluşunu pozur.

Ayaqda və baldırda damar tıxanıqlığı və daralması nəticəsində yeriyərkən ağrı hiss edilir, zamanla ağrı artır, xəstə istirahət etməyə məcbur qalır.

Əgər diabetik xəstəyə ayaq baxımı ilə bağlı tövsiyələr verilməzsə, düzgün ayaqqabı istifadə edilməzsə və qanda şəkər səviyyəsinə nəzarət yetərsiz olarsa – ilkin kiçik bir yara belə, ciddi və sağalması çətin yaranın başlanmasına səbəb ola bilər.

Diabetik ayaq baxımı necə aparılmalıdır?

Diabetik ayağa qarşı qorunmanın ən effektiv üsulu mütəmadi və düzgün ayaq baxımıdır. Diabetik xəstələrin ayaqları çox zaman qurudur, buna görə daban çatları tez-tez yaranır.

Çatlarda infeksiya törədən mikroorqanizmlər asanlıqla daxil olur və pozulmuş qan dövranı olan ayaqlarda daha ciddi və ağır infeksiyalara yol açır.

Ayaqlarda aşırı tər ifrazı da yara riskini artırır. Odur ki, ayaqlar hər gün ilıq su və sabunla yuyulmalı və yaxşıca qurudulmalıdır. Çatları və quruluğu önləmək üçün nəmşdirici krem tətbiq oluna bilər, lakin barmaq aralarına krem çəkilməməsi məsləhətdir (mantar infeksiyası riski!).

Diyabetik xəstədə dırnaq baxımı vacibdir. Dırnaqlar uzun saxlanmamalı, dırnaqların kənarı düz şəkildə, tərtəmiz kəsilməlidir ki, dırnaq batması olmasın.

Çorap və ayaqqabı seçimi üçün tövsiyələr:

Dikişsiz, yun və ya pambıq çorablar seçilməli, böyük ölçülü, içi tikişli və ya yamalı çorabdan istifadə edilməməlidir.
Çorab hər gün dəyişdirilməli, hipoallergen, yumşaq yuyucu vasitə ilə yuyulmalıdır.
Sivri burunlu, yüksək dabanlı ayaqqabılar və barmaq arası çimərlik ayaqqabıları geyinilməməlidir.
Yumuşaq dəri və ya parça ayaqqabıya üstünlük verilməlidir, plastik ayaqqabılardan uzaq durulmalıdır.
Çəkmə içərisinə mütləq ortopedik içlik qoyulmalı və hər 6 aydan bir dəyişdirilməlidir.

Diabetik periferik nevropati (ayaqlarda hissiyat itkisi) və vaskülopatiya yara riskini artırır. Erken diaqnoz üçün sinir keçiriciliyinin testləri və dövri elektromioqrafiya (EMQ) mühümdür.

Diabetik ayaq müalicəsi

Diabetik ayaq xorası və təzyiq yaraları düzgün müalicə edilməzsə, qanqrenə səbəb ola, amputasiyanı labüd edə bilər. Amputasiya – infeksiyalı nahiyənin kəsilməsi deməkdir.

Diyabet səbəbilə ayağı amputasiya olunan xəstələrin 85%-ində amputasiyadan əvvəl xora mövcud olmuşdur.

Yaranın sağalmasını çətinləşdirən əsas faktorlar sinir və damar sisteminin pozulması, eləcə də diabetə bağlı digər ağırlaşmalardır. Yara müalicəsinin prioriteti ölü toxumaların təmizlənməsidir (cərrahi və ya xüsusi müasir yara baxımı vasitələri ilə).

Ardınca yaranın sağalması üçün uyğunun mikro-mühit yaradılması, effektiv yara baxımı planı və uyğun materialların seçilməsi vacibdir.

Şiddətli, sağalmayan yaralarda aparılan əlavə müalicə variantları:

Dəridən, göbək bağından, sümük iliyindən əldə olunan və laboratoriyada çoxaldılan mezenximal kök hüceyrələrin tətbiqi.
Gen terapiyası – Böyümə faktorları (DNA, viral transduksiya, yüksək təzyiqlə inyeksiya kimi üsullarla).
Amniotik membran – Plasentadan alınan, çox sayda böyümə faktoru daşıyan və yara üzərinə örüt olaraq istifadə olunan insan mənşəli bir toxumadır.

Amniotik membran tək və kök hüceyrə ilə birlikdə istifadə olunduqda, xoranın sağalmasını sürətləndirir, infeksiyanın qarşısını alır və toxuma regenerasiyasına təkan verir.

Diabetik ayaq problemi olan şəxslərdə damar problemlərini aşkarlamaq və dərəcəsini müəyyən etmək üçün Doppler ultrasəs, KT (kompüter tomoqrafiyası) və ya MR (maqnit-rezonans) anjioqrafiya aparılır.

Yaranan damar tıxanıqlığı və ya tam ocluduğu hallarda damar cərrahiyyəsi (bypass, endarterektomiya) və ya invaziv endovaskulyar prosedurlar (balon angioplastika, stent) tətbiq oluna bilər. Müalicə konkret vəziyyətdən asılı olaraq seçilməlidir.

Diyabetik ayaq Yarasında Hiperbarik Oksigen Terapiyası

Hiperbarik oksigen (HBO) terapiyası müəyyən xroniki yaralarda vacib köməkçi müalicədır. Qanda və toxumalarda oksigen səviyyəsinin qaldırılması – əsas təsir mexanizmidir. HBO yaralı toxumada kifayət qədər oksigen təmin edir, müalicədə “durğunluq fazasını” keçib sağalmanı sürətləndirir və infeksiyaya qarşı təsirli olur.

Adətən, 20–30 seans (gündə 1, həftədə 5 dəfə) tətbiq edilir. HBO xüsusilə infeksiyalı, hipoksik-iskemik yaralarda effektivdir.

Qeyd: Florence Nightingale Xəstəxanalar Qrupunda Diyabetik Ayaq və Xroniki Yara Müalicə Mərkəzi multidissiplinar yanaşma ilə xəstələrin qiymətləndirilməsi və eyni gündə fərdi müalicə planının hazırlanmasını təmin edir.