Diz ağrısı səbələri. Diz ağrısı üçün nə etməli?

Diz ağrısı, yaşından asılı olmayaraq demək olar ki, hər kəsin həyatının bir mərhələsində qarşılaşdığı ən yayılmış ortopedik şikayətlərdən biridir.

Gündəlik hərəkət qabiliyyətimizi təmin edən, bədən çəkimizi daşıyan və mürəkkəb bir quruluşa malik olan diz oynağı, həm kəskin zədələrə, həm də xroniki xəstəliklərə qarşı həssasdır.

Səhər yuxudan oyanarkən hiss edilən tutulma, pilləkən çıxarkən yaranan sancı və ya idman zamanı ani bir zədə… Bütün bunlar həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.

Bu məqalədə, xəstələrin ən çox verdiyi “Diz ağrısı səbəbləri. Diz ağrısı üçün nə etməli?” suallarına tibbi nöqteyi-nəzərdən, lakin sadə və başa düşülən bir dillə cavab tapacağıq.

Məqsədimiz sizi məlumatlandırmaq və düzgün müalicə yolunu seçməyinizə kömək etməkdir.

Diz oynağının quruluşu və ağrının mexanizmi

Diz ağrısının səbəblərini anlamazdan əvvəl, dizin necə işlədiyini qısaca başa düşmək vacibdir. Diz oynağı bud sümüyü (femur), qamış sümüyü (tibia) və diz qapağından (patella) ibarətdir.

Bu sümüklər bir-birinə bağlar (liqamentlər), vətərlər və əzələlərlə birləşir. Sümüklərin səthi isə sürtünməni azaltmaq üçün qığırdaq toxuması ilə örtülüdür.

Bundan əlavə, dizdə şok uducu rolunu oynayan “menisk” adlanan yastıqcıqlar mövcuddur.

Diz ağrısı bu strukturlardan hər hansı birinin zədələnməsi, iltihablaşması və ya aşınması nəticəsində meydana gələ bilər.

Ağrının xarakteri (küt, kəskin, yandırıcı) və yeri (dizin önü, arxası, yan tərəfləri) həkimə diaqnoz qoymaqda kömək edən əsas amillərdir.

Əsas diz ağrısı səbəbləri

Diz ağrısını yaradan faktorları iki əsas qrupa bölmək olar: Travmatik (Zədəyə bağlı) və Xroniki (Xəstəliyə/Aşınmaya bağlı) səbəblər.

1. Travmatik zədələr

Bu tip ağrılar adətən idman edərkən, yıxılarkən və ya ani tərs hərəkət edərkən meydana gəlir.

Menisk Yırtıqları: Dizdəki qığırdaq yastıqcıqların (menisklərin) ani dönmə və ya yük düşməsi nəticəsində yırtılmasıdır. Əlamətləri arasında dizdə kilidlənmə, şişkinlik və hərəkət məhdudluğu var.
Ön Çarpaz Bağ (ACL) Zədəsi: Futbol, basketbol kimi idman növlərində tez-tez rast gəlinir. Dizdən “tars” səsinin gəlməsi və ani şişkinliklə müşahidə olunur.
Bağların Gərilməsi və Qopması: Dizin yan bağlarının zədələnməsi, adətən diza birbaşa zərbə dəydikdə baş verir.
Sınıqlar və Çıxıqlar: Diz qapağının və ya oynaq sümüklərinin sınması şiddətli ağrıya səbəb olur və təcili tibbi müdaxilə tələb edir.

2. Xroniki və degenerativ xəstəliklər

Bu qrup xəstəliklər zamanla inkişaf edir və adətən yaşlı insanlarda daha çox rast gəlinir.

Osteoartrit (Dizdə Duzlaşma/Artroz): Dizin ən yayılmış xəstəliyidir. Oynaq qığırdağının zamanla aşınması və nazilməsi nəticəsində sümüklərin bir-birinə sürtünməsi baş verir. Bu, hərəkət zamanı ağrıya və sərtliyə səbəb olur.
Revmatoid Artrit: İmmun sisteminin oynaqlara hücum etdiyi autoimmun bir xəstəlikdir. Dizlərdə qızartı, istilik artışı və səhər sərtliyi ilə xarakterizə olunur.
Bursit (Kişəciyin İltihabı): Dizin ətrafındakı maye dolu kisəciklərin (bursaların) iltihablanmasıdır. Adətən diz üstə çox duran insanlarda (məsələn, xalçaçılar, ustalar) görülür.
Tendinit (Vətər İltihabı): “Tullanan dizi” olaraq da bilinir. Diz qapağını qamış sümüyünə birləşdirən vətərin həddindən artıq yüklənməsi nəticəsində yaranır.
Patellofemoral Ağrı Sindromu: Daha çox gənclərdə və idmançılarda, diz qapağının arxasında yaranan ağrıdır.

Diz ağrısı üçün nə etməli? (Müalicə və ilk yardım)

Diz ağrısı başladığı zaman atılacaq ilk addımlar, problemin daha da dərinləşməməsi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Əgər “Diz ağrısı üçün nə etməli?” deyə düşünürsünüzsə, aşağıdakı tibbi yanaşmaları nəzərdən keçirin.

1. Ev şəraitində ilkin müdaxilə (R.I.C.E metodu)

Kəskin zədələrdə və ya yüngül ağrılarda həkimə gedənə qədər bu metodu tətbiq edə bilərsiniz:

Rest (İstirahət): Dizi yükləməkdən çəkinin. Ağrı yaradan fəaliyyətləri dayandırın.
Ice (Buz tətbiqi): Şişkinliyi və ağrını azaltmaq üçün gündə bir neçə dəfə, 15-20 dəqiqə ərzində dəsmala bükülmüş buz qoyun. (Buzu birbaşa dəriyə təmas etdirməyin).
Compression (Kompressiya): Dizin elastik bintlə sarılması (çox bərk olmamaq şərtilə) şişkinliyin qarşısını ala bilər.
Elevation (Hündürdə saxlamaq): Uzanarkən ayağınızın altına yastıq qoyaraq dizinizi ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlayın.

2. Dərman müalicəsi

Həkimlər adətən ağrı və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (QSİƏD) təyin edirlər.

Bundan əlavə, yerli istifadə üçün müxtəlif gellər və məlhəmlər də effektiv ola bilər.

Qeyd: Həkim məsləhəti olmadan dərman istifadəsi mədə və böyrək problemlərinə yol aç bilər.

3. Fizioterapiya və reabilitasiya

Xüsusilə artroz və menisk problemlərində fizioterapiya əvəzsizdir.

Diz ətrafındakı əzələləri (kvadriseps və hamstring) gücləndirmək yükün oynağa deyil, əzələlərə düşməsini təmin edir.
Elektroterapiya, maqnit terapiyası və ultrasəs müalicələri toxumaların bərpasını sürətləndirir.

4. Oynaqdaxili inyeksiyalar

Kortikosteroidlər: Güclü iltihab əleyhinə təsir göstərərək kəskin ağrını azaldır.
Hialuron Turşusu: “Maye protez” olaraq da bilinir. Oynaq daxilində sürüşkənliyi artıraraq sürtünməni azaldır.
PRP və Kök Hüceyrə: Xəstənin öz qanından və ya piy toxumasından alınan hüceyrələrin zədələnmiş nahiyəyə vurulması ilə toxuma bərpası stimullaşdırılır.

5. Cərrahi müdaxilə

Əgər konservativ (cərrahi olmayan) müalicələr nəticə vermirsə, əməliyyat qaçılmaz ola bilər:

Artroskopiya: Kiçik kəsiklərdən kamera vasitəsilə girilərək menisk yırtıqlarının təmizlənməsi və ya bağların təmiri.
Diz Protezləşdirilməsi: İrəli dərəcəli artroz zamanı oynaq səthlərinin süni materiallarla əvəz edilməsi.

Nə zaman həkimə müraciət etməli?

Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri varsa, evdə müalicəni dayandırıb dərhal həkim-ortopedə müraciət edin:

Diz üzərinə ağırlıq sala bilmirsinizsə.
Dizdə ciddi şişkinlik və deformasiya varsa.
Dizi tam aça və ya bükə bilmirsinizsə.
Dizdə qızartı, istilik və qızdırma varsa (infeksiya əlaməti ola bilər).
Ağrı bir neçə gündür davam edir və şiddətlənirsə.

Tez-tez verilən suallar

Aşağıda xəstələrimiz tərəfindən diz ağrısı səbəbləri və diz ağrısı üçün nə etməli mövzusunda ən çox verilən sualları cavablandırdıq.

1. Dizdən gələn xırçıltı və ya “klik” səsi təhlükəlidirmi?

Hər xırçıltı xəstəlik əlaməti deyil. Əgər dizinizdən səs gəlirsə, lakin ağrı yoxdursa, bu adətən oynaqdaxili qaz qabarcıqlarının partlaması və ya vətərlərin hərəkəti ilə bağlıdır və zərərsizdir.

Lakin səs ağrı, şişkinlik və ya ilişmə hissi ilə müşayiət olunursa, bu, menisk yırtığı və ya qığırdaq zədələnməsinin (artrozun) əlaməti ola bilər.

2. Dizdə duzlaşma (artroz) tamamilə sağalırmı?

Osteoartrit (duzlaşma) xroniki və proqressiv (irəliləyən) bir prosesdir. Təəssüf ki, aşınmış qığırdağı tamamilə yeniləmək mümkün deyil.

Lakin, müasir müalicə üsulları (fizioterapiya, inyeksiyalar, çəki atmaq) ilə xəstəliyin gedişatını dayandırmaq, ağrını yox etmək və əməliyyatsız uzun illər komfortlu yaşamaq mümkündür.

3. Artıq çəki diz ağrısına necə təsir edir?

Artıq çəki diz oynağı üçün ən böyük düşməndir. Gəzinti zamanı dizlərə bədən çəkisinin 3-4 qatı qədər yük düşür.

Məsələn, cəmi 5 kq arıqlamaq, dizlərinizdən təxminən 15-20 kq yükün götürülməsi deməkdir. Çəki azaltmaq həm ağrını azaldır, həm də artrozun inkişafını ləngidir.

4. Diz ağrısı zamanı idman etmək olarmı?

Kəskin ağrı zamanı istirahət vacib olsa da, uzun müddət hərəkətsiz qalmaq əzələləri zəiflədərək vəziyyəti pisləşdirə bilər. Düzgün seçilmiş idman hərəkətləri (üzgüçülük, velosiped sürmək, yerimək) diz üçün faydalıdır.

Lakin tullanma, dərin çömbəlmə (squat) və sərt səthdə qaçış dizlərə zərər verə bilər. Mütləq fizioterapevt və ya həkimlə məsləhətləşin.

5. Menisk yırtığı öz-özünə sağalırmı?

Meniskin qan dövranı zəif olan “ağ zona”sındakı yırtıqlar adətən öz-özünə sağalmır.

Lakin kiçik yırtıqlar və qan dövranı yaxşı olan “qırmızı zona” yırtıqları, istirahət və konservativ müalicə ilə narahatlıq verməyəcək səviyyəyə gələ bilər. Böyük, kilidlənmə yaradan yırtıqlar isə əməliyyat tələb edə bilər.

Nəticə

Diz ağrısı həyatın axarını dayandırmamalıdır. Diz ağrısı səbəbləri müxtəlif olsa da, erkən diaqnoz və düzgün yanaşma ilə bu problemlərin öhdəsindən gəlmək mümkündür.

Unutmayın ki, ağrıkəsicilərlə ağrını müvəqqəti susdurmaq problemi həll etmir, əksinə, zədənin dərinləşməsinə səbəb ola bilər.

Əgər siz də xroniki diz ağrılarından əziyyət çəkirsinizsə və “diz ağrısı üçün nə etməli” sualına dəqiq cavab axtarırsınızsa, vaxt itirmədən peşəkar həkim müayinəsindən keçin. Sağlam dizlər, hərəkətli və xoşbəxt həyatın açarıdır.